Musisz uaktualnić Flash Player'a Sprawdź jaką posiadasz aktualnie wersję..


Zapraszamy do nowej galerii:

Podbrodzie - Midzynarodowy Festiwal Muzyki i Taców Ludowych "Eerų sietuva / W gbi jezior" - fotoreporta - 23 lipca 2017 r.

 
Zuów - miejsce urodzenia Marszaka Józefa Pisudskiego - fotografie i pocztówki sprzed 1939 r.

Zapraszamy do nowej galerii powiconej profesorowi Adamowi Hrebnickiemu (90 zdj)

Profesor Adam Hrebnicki - majtek Raj k. Dukszt Kolejowych - fotografie z lat ok. 1900-1939


Dziay galerii:

1. Adam Hrebnicki - sylwetka
2. Dom i majtek Raj
3. Majtek Raj - okolice - krajobrazy
4. Codzienna praca Adama Hrebnickiego
5. Rodzina Adama Hrebnickiego
6. Adam Hrebnicki w czasie wolnym od pracy
7. Adam Hrebnicki - rodzina i gocie


W dziale "Znani i zasueni obywatele powiatu wiciaskiego" ostatnio dodane:

fotografia i biogram prof. Adama Hrebnickiego z majtku Raj k. Dukszt Kolejowych.

W dziale "Zdjcia i pocztówki do 1939 r.", ostatnio dodane:

60 fotografii z lat ok. 1900-1939 wykonanych w miejscowociach:

1. majtek Raj prof. Adama Hrebnickiego (10 zdj) 
2. majtek Bereniki (46 zdj),
3. majtek Hryszkowszczyzna, Waszkace, Dukszty Kolejowe, Dukszty Stare (4 zdjcia).

fotografia sprzed 1939 r. przedstawiajca widok miasteczka Rymszany,

pocztówka sprzed 1939 r. przedstawiajca krajobraz z okolic Dukszt,

fotografie z lat ok. 1900-1939 dotyczce rodziny Zanów z majtku Dukszty Stare.

W dziale "Zdjcia wspóczesne", ostatnio dodane:

fotografie z lat 2012 i 2017 wykonane na cmentarzu w Duksztach Starych (groby Hrebnickich i Stankiewiczów),

fotografie z lat 2007-2015 wykonane w Duksztach Starych oraz na terenie muzeum prof. Adama Hrebnickiego w miejscowoci Raj k. Dukszt Kolejowych,

fotografie wykonane w Duksztach Starych w maju 2017 r.

W trasie turystycznej po okolicach wician ostatnio dodany opis historyczno-krajoznawczy dawnego majtku Raj prof. Adama Hrebnickiego.
 







TRASY TURYSTYCZNE / SIGHTSEEING ROUTES

KIEMIELISZKI - LITWIANY - WIRANKI - POLANY - MICHALISZKI - WIR - DOBROWLANY - WISZNIEW - SZEMETOWSZCZYZNA - ZAWIRZ - KOMAROWSZCZYZNA - OLSZEW (OLSZEWO) - YNTUPY - ROMANISZKI - KOMAJE / KIEMIELISZKI - WORZIANY - STRYPISZKI - SZAJKUNY - KLUSZCZANY - JEZIORO NAROCZ



 WERSJA POLSKA (ENGLISH VERSION BELOW)
 
Kiemieliszki s star osad pooon przy dawnym wanym trakcie handlowym Ryga - Bire - Malaty - Podbrodzie - wir - Postawy - Poock. Obecnie le na terenie Biaorusi w rejonie ostrowieckim obwodu grodzieskiego.
Do miejscowoci mona dojecha z Wilna przez przejcie graniczne Kotówka, nastpnie przez Michaliszki, ok. 5 km za Michaliszkami naley skrci na zachód, aby przez ukojnie i Podolce dotrze na miejsce. Kilka kilometrów za Podolcami urywa si asfalt i ostatni ok. 6 km odcinek przebywamy niezbyt wygodn drog wirow. Trasa Wilno - Kiemieliszki to okoo 85 km w jedn stron.
W XVIII w. Kiemieliszki, wchodzce wówczas w skad dóbr wirany, naleay do Prószyskich: najpierw do Józefa Prószyskiego, a nastpnie od 1779 r. do jego syna – Stanisawa – podstarociego miskiego, który 23 kwietnia 1799 r. sprzeda je Gasparowi Szyszko-Bohuszowi. W XIX w. Kiemieliszki byy wasnoci Szyszko-Bohuszów: w 1849 r. jako waciciele wymieniani s Jerzy i Klemens Szyszko-Bohuszowie, w 1878 r. Gaspar – pukownik powiatu wokowyskiego wraz z on Ann z Krahelskich, nastpnie Wodzimierz Szyszko-Bohusz, a po nim od 1883 r. jego spadkobiercy. Po wybuchu Powstania Listopadowego 1830-1831 r. wojna polsko-rosyjska rozszerzya si na tereny dawnego Wielkiego Ksistwa Litewskiego. Latem 1831 r. przez miasteczko przeszy oddziay powstacze gen. Henryka Dembiskiego zmierzajce okrn tras ze mudzi (po nieudanej próbie zdobycia Wilna i wyrwaniu si z rosyjskiego okrenia pod Kurszanami) poprzez Wileszczyzn, Nowogródczyzn, Grodzieszczyzn, Podlasie i Mazowsze do Warszawy. W l. 1915 - 1918 tereny te okupowaa armia niemiecka - front niemiecko-rosyjski przebiega ok. 40 km na wschód od Kiemieliszek - nad
jez. Narocz. Niemcy, poprzez wprowadzenie obowizkowych dostaw dla wojska przyczynili si do upadku gospodarczego caego regionu. Nie mniejsze straty poczynia armia bolszewicka, która przesza tdy w lipcu 1920 r., cignc na Warszaw. Jesieni 1920 r. Kiemieliszki znalazy si na obszarze Litwy rodkowej, zajtej na rozkaz Józefa Pisudskiego przez rzekomo zbuntowan, wchodzc w skad wojsk polskich 1 Dywizj Litewsko-Biaorusk pod dowództwem gen. Lucjana eligowskiego, a w marcu 1922 r. wraz z ca Wileszczyzn zostay przyczone do Polski (co zostao zaakceptowane przez Lig Narodów). W okresie midzywojennym miejscowo zwana cigle miasteczkiem znajdowaa si na terenie powiatu wiciaskiego województwa wileskiego. W 1929 r. liczya ju tylko 672 mieszkaców, ale bya tu apteka, sklep spoywczy, sklep z tytoniem, sklep z galanteri, kilka sklepów nazywanych dzi wielobranowymi, wyszynk trunków, dziaa lekarz, szewc, rzenik, piekarz, murarze, krawcy, blacharz i kowal, dziaaa tu take garbarnia, smolarnia i cegielnia. Raz w tygodniu - we rody odbyway si tu targi-jarmarki, na których handlowano komi i bydem. Przed 1939 r. w miasteczku dziaaa trzyklasowa szkoa podstawowa, w której nauczycielami byli m.in. Stanisawa Kozieo, Wadysaw Lachowicz (1922 r.), Klaudiusz Choociakow i Aniela Wiczancówna (1928 r.). W 1938 r. miasteczko liczyo 135 domów i posiadao 714 mieszkaców. We wrzeniu 1939 r. Kiemieliszki wraz z ca Wileszczyzn zaja Armia Czerwona. W czerwcu 1941 r. omawiany obszar zaja armia niemiecka i wkrótce zacza tu dziaa kolaborujca z Niemcami okupacyjna administracja litewska. W czasie II wojny wiatowej na tym terenie operoway oddziay partyzanckie Armii Krajowej, m.in. synna 5 brygada AK rotmistrza Zygmunta Szendzielarza "upaszki" - postaci tyle znanej co wzbudzajcej kontrowersje nawet w dzisiejszych czasach. Doda tu naley, e „upaszka” nie przez przypadek zosta dowódc oddziaów partyzanckich akurat w tym rejonie – przed wojn, a take w czasie okupacji czsto goci w majtku Szajkuny, pooonym ok. 2 km na poudnie od Kluszczan i ok. 17 km na pónocny-wschód od Kiemieliszek, nalecym do jego teciowej – Wandy Swolkieniowej. Przyszy dowódca 5 Brygady ju przed wojn doskonale pozna teren, na którym póniej prowadzi dziaania partyzanckie. W styczniu 1944 r. pod Kiemieliszkami miaa miejsce zwyciska dla Polaków bitwa stoczona przez oddzia AK "Byskawica" z niemieck zaog kiemieliskiego posterunku policji (Stützpunktu). Akcja oddziau AK miaa uniemoliwi wysiedlanie ludnoci polskiej z tych terenów. Po drugiej wojnie wiatowej wikszo parafii wraz z Kiemieliszkami znalaza si na obszarze Biaoruskiej SRR, ale prawdziwy podzia nastpi w 1991 r. kiedy to powstay niepodlege pastwa Litwa i Biaoru. Granica przecia dawn parafi kiemielisk 5 km na zachód od Kiemieliszek, pozostawiajc po stronie litewskiej kilka miejscowoci, m.in. Preny, czy Dolniki (opisane w trasie turystycznej po okolicach Podbrodzia). Obecnie granica otwierana jest bardzo rzadko, co uniemoliwia wiernym z litewskiej strony uczestnictwo w naboestwach. Zachowa si dawny ukad przestrzenny miasteczka z maym ryneczkiem, przy którym stoi gówny zabytek miejscowoci - drewniany koció z 1781 r. p.w. Narodzenia Najwitszej Marii Panny, fundowany przez ówczesnego waciciela - Stanisawa Prószyskiego - Generaa Adiutanta W.J.K.M., kawalera Orderu w. Stanisawa, wraz z on Ann z Komorowskich (parafia kiemieliska zostaa erygowana 21 wrzenia 1781 r. przez biskupa Ignacego Massalskiego, a pierwszym jej proboszczem by ks. Ignacy Towiaski). Koció ten miao mona zaliczy do najcenniejszych obiektów sakralnych na Wileszczynie - ma bardzo urozmaicon bry - zbudowany jest na planie krzya, a w elewacji frontowej dominuj dwie drewniane wiee, umieszczone skrajnie, którym nadano cechy neogotyckie podczas przebudowy kocioa w 1897 r., a gówne wejcie poprzedza monumentalny czterosupowy ganek z trójktnym szczytem i maym okienkiem. Zachowao si take kompletne wyposaenie wntrza: dziewitnastowieczny neobarokowy otarz gówny z obrazami z XVIII w., otarze boczne z 1874 r., drewniana ambona z XIX w., rokokowy prospekt organowy z k. XVIII w. pod którym na balustradzie chóru organowego zawieszony kartusz barokowy z pocz. XVIII w. z aciskim napisem AD MAIOREM DEI GLORIA[M], klasycystyczna chrzcielnica z XIX w., oryginalne barokowe konfesjonay i awki z XVIII w. Uwag zwracaj równie osiemnastowieczne portrety m.in. fundatora wityni - Stanisawa Prószyskiego z k. XVIII w., a take rzeby z XVIII i XIX w. Zachoway si tu take oryginalne barokowe naczynia liturgiczne m.in. osiemnastowieczna monstrancja. Koció po wojnie by nieprzerwanie czynny, ostatni remont przeprowadzono tu w latach 90-tych XX w. Obecnie jest siedzib parafii, msze wite odbywaj si tu po polsku, jako e wikszo mieszkaców tej i okolicznych miejscowoci stanowi Polacy. Obok kocioa stoi drewniana trzykondygnacyjna dzwonnica z 1926 r. z dzwonem odlanym w 1899 r. w odlewni Antoniego Wodkowskiego w Wgrowie. Na cmentarzu przykocielnym zachowao si take kilka nagrobków z XIX i pocz. XX w. m.in. Szyszko – Bohuszów. Przy rynku odnale mona drewniany duy budynek z pocz. XX w. (w miasteczku zachowao si sporo przedwojennych domów) - przed wojn budynek zajmoway biura posterunku polskiej Policji Pastwowej, a w czasach radzieckich, a take po 1991 r., miecia si tu szkoa muzyczna, która dziaaa jeszcze kilka lat temu - obecnie budynek jest opuszczony i powoli popada w ruin. W miasteczku jest te kilka sklepów, poczta, punkt apteczny, siedziba wadz gminy umiejscowiona w bezporednim ssiedztwie kocioa. Przed wejciem do budynku wadz gminy kilka lat temu mona byo zauway ciekawy relikt z czasów radzieckich - znajdowaa si tam bowiem tablica z przodownikami pracy ("doska pocziota"), jakby ywcem przeniesiona z l. 50-tych i gbokiego socjalizmu. Na tablicy umieszczono zdjcia i nazwiska wyróniajcych si pracowników miejscowego sowchozu. Godnym uwagi jest te cmentarz parafialny z nagrobkami z XIX i pocz. XX w., m.in. interesujcy nagrobek Julii Winiewskiej zm. w 1897 r. zwieczony ciekaw rzeb Matki Boskiej. Drewniana kaplica cmentarna, zbudowana w XIX w., ulega zniszczeniu prawdopodobnie w czasie II wojny wiatowej lub tu po wojnie. Przed 1939 r. miasteczko zamieszkiwaa te spoeczno ydowska (w 1925 r. liczya 224 osoby) - Ksiga Adresowa Polski z 1929 r. odnotowuje tutaj istnienie synagogi, która nie zachowaa si niestety do naszych czasów - jak wspominaj dawni mieszkacy tych okolic - by to drewniany, skromny parterowy budynek, przypominajcy raczej zwyk chat - jedynym szczegóem, odróniajcym kiemielisk bonic od zwykego domu, byy zamazane okna tak, aby w czasie modlitwy nikt z zewntrz nie zaglda do rodka. Synagoga usytuowana bya na uboczu miasteczka, po prawej stronie drogi prowadzcej z rynku na cmentarz katolicki. Dziaaa tu take dwuklasowa skoa ydowska, zatrudniajca dwóch nauczycieli. Po zajciu tych terenów przez Niemców w czerwcu 1941 r. i ustanowieniu tam kolaborujcej z Niemcami administracji litewskiej pod koniec 1941 r., w Kiemieliszkach zostao utworzone getto ydowskie, które jak wspominaj dawni mieszkacy tych okolic, stanowio kilka domów w centrum miasteczka, ogrodzonych potem z desek. Getto kiemieliskie istniao do padziernika 1942 r. - dramatyczn relacj z jego likwidacji przez kolaborujcy z Niemcami litewski oddzia policji - wspomnienia naocznego wiadka - ówczesnego mieszkaca Kiemieliszek - Antoniego Rakowskiego, przytacza Czesaw Noniewicz w swej ksice "Za Wilnem".

Z Kiemieliszek drog ruszamy na poudniowy-wschód, aby po ok. 6 km dotrze do wsi Litwiany. W 2 po. XVII w. Litwiany naleay do rodziny Chodorowskich herbu Korczak (w 1658 r. jednemu z czonków rodu, za zasugi wojenne, konstytucja Sejmu nadaa dobra Litwiany i Nidziany). W XVIII w. dobra naleay do zakonu jezuitów, a nastpnie, po kasacji zakonu w 1773 r., do Tyzenhauzów, po czym stay si wasnoci pukownika Józefa Klimaskiego, od którego, w 1793 r., w drodze cesji, przeszy na wasno Józefa Kuczewskiego - koniuszego mcisawskiego, w 1794 r., w czasie Insurekcji Kociuszkowskiej, komisarza cywilno-wojskowego i porzdkowego powiatu zawilejskiego (dawna nazwa powiatu wiciaskiego). Na terenie majtku w kocu XVIII w. istnia staw, a take dziaa myn. W pierwszej wierci XIX w. Litwiany naleay do rodziny Szyszków (Szyszko-Bohuszów), wacicieli niedalekich Kiemieliszek i w rkach tej rodziny majtek pozostawa prawdopodobnie do koca XIX w., cho "Kuryer Litewski" z 25 kwietnia 1824 r. donosi, i zarzdzeniem Marszaka Zawilejskiego, Prezesa Opieki Dworzaskiej Powiatu Zawilejskiego, hrabiego Mostowskiego, stosownym do rozporzdze Rzdu Guberni Litewsko-Wileskiej, dobra Litwiany, nalece do Szyszków, maj zosta oddane w dzieraw "na zaspokojenie remanentów skarbowych". W 2 po. XIX w. (ok. 1865 r.-1880 r.) wie liczya 20 domów i 243 mieszkaców, w tym 7 ydów, dziaay tu gorzelnia i myn wodny. W 1930 r. wacicielem majtku Litwiany o powierzchni 250 ha by Ryszard Ottowicz, a nad rzeczk Rytek dziaa myn wodny nalecy do J. Kardzisa. W 1938 r. miejscowo liczya 51 domów i 249 mieszkaców. Po II wojnie wiatowej wie i majtek weszy w skad kiemieliskiego sowchozu. Na poudniowo-zachodnim kracu wsi zlokalizowany jest cmentarz katolicki, a take odnale mona pozostaoci niemieckiego cmentarza wojskowego z I wojny wiatowej.  
Z Litwian, traktem przez Sawiszki (gdzie równie zlokalizowany jest cmentarz katolicki) i Ponarce, kierujemy si na pónocny-wschód, aby po ok. 7 km dotrze do pooonych niedaleko brzegów Wilii, dwóch ssiadujcych ze sob miejscowoci, którymi s wiranki Wielkie i wiranki Mae. wiranki Wielkie to dawne miasteczko, w XVIII w. byy wasnoci kapituy wileskiej, w XIX w. naleay do skarbu pastwa rosyjskiego. W 1880 r. miejscowo posiadaa 22 domy i 182 mieszkaców, w tym 10 ydów. W 1931 r. byo tu ju 46 domów, a w 1938 r. 50 domów i 244 mieszkaców. W dawnym miasteczku - obecnie wsi - warto zwiedzi drewniany koció p.w. w. Jerzego, fundowany w 1690 r. przez kapitu wilesk, przebudowywany w XVIII i XIX w. Obecnie koció jest po remoncie - msze wite odbywaj si tu po polsku. Na cmentarzu przykocielnym mona odnale kilka interesujcych nagrobków z XIX w., m.in. grób Zofii z Mikoszów Kurkowskiej (zm. w 1836 r.) - wacicielki majtku Podolce oraz grób Franciszka Jarmoowicza (zm. w 1879 r.). Kilkaset metrów na poudniowy-zachód od kocioa, przy drodze do Muy, odnale mona stary parafialny cmentarz katolicki z nagrobkami z XIX i XX w. Ssiadujce ze wirankami Wielkimi wiranki Mae to dawny folwark, a obecnie may przysióek. "Sownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów sowiaskich" odnotowuje, e w 1880 r. istnia tu 1 budynek - zapewne dwór, zamieszkiwany przez 4 osoby. W okresie midzywojennym miejscowo znacznie si rozwina - w 1931 r. byo tu ju 36 budynków oraz myn. Dwór w wirankach Maych nie zachowa si niestety do naszych czasów - uleg zniszczeniu w czasie II wojny wiatowej.
Okoo 3 km na pónoc od wiranek, przy drodze Kiemieliszki-ukojnie-wir, odnale mona teren dawnego majtku Polany. W 2 poowie XIX w. Polany, lece na terenie gminy kiemieliskiej, naleay do rodziny Mikoszów (ok. 1880 r. miejscowo zamieszkiwao 15 katolików, 9 ewangelików i 4 ydów). W skad majtku wchodziy take: gorzelnia, browar, myn wodny oraz wiatrak. W pocz. XX w. - a do 1939 r. - Polany stanowiy wasno Breitkopfów (ok. 1931 r. w skad majtku wchodzio 9 budynków, w tym gorzelnia, a w 1938 r. 7 budynków, zamieszkiwanych przez 81 osób). Ostatnim wacicielem by Wadysaw Breitkopf, który zosta zmuszony opuci majtek jesieni 1939 r., po zajciu Polan przez Armi Czerwon 19 wrzenia 1939 r. Drewniany, barokowo-klasycystyczny dwór z przeomu XVIII i XIX w. nie zachowa si do naszych czasów (w naszej galerii mona zobaczy fotografi dworu w Polanach z ok. 1930 r.) - zosta zniszczony prawdopodobnie w czasie wojny lub tu po jej zakoczeniu - bya to budowla parterowa, dwu lub trzytraktowa (co wskazywaoby na dat powstania budynku w XVIII w.), siedmioosiowa, z wysokim dachem amanym, krytym gontem. Wejcie poprzedza czterokolumnowy ganek kryty dwuspadowym gontowym dachem. Dwór otacza park z okazami starych drzew.
W okolicach Kiemieliszek interesujce s take, pooone na drugim brzegu Wilii, miejscowoci: Michaliszki z perek baroku - kocioem z k. XVII w. p.w. w. Michaa, o przepiknym wystroju wntrza z bogatymi dekoracjami sztukatorskimi oraz Bystrzyca, gdzie zwiedzi mona pikny barokowy koció z XVIII w. o doskonaych proporcjach i niezatartych cechach stylowych. W tym miejscu naley powiedzie kilka sów na temat Michaliszek i michaliskiego kocioa. Pierwsza wzmianka o miejscowoci pochodzi z 1548 r. - miasteczko byo wówczas wasnoci hospodarsk, posiadao przywilej na targ i karczm, wydany przez króla Zygmunta Starego. W XVI w. Michaliszki naleay do Radziwiów, nastpnie do Proskich, a w kocu XVI w. i na pocztku XVII w. do Jakuba Kieniszki, który w 1604 r. sprzeda Michaliszki Janowi Brzostowskiemu herbu Strzemi. Miasteczko byo w posiadaniu rodziny Brzostowskich a do pocz. XIX w. W 1823 r. zaduone dobra michaliskie zostay sprzedane na licytacji, wikszo majtku naby wówczas Mateusz Kotwicz, szambelan JKM. W rodzinie Kotwiczów Michaliszki pozostay do koca XIX w. Pierwszy koció w Michaliszkach ufundowali bracia Jan i ukasz Brzostowscy w 1622 r. Bya to witynia drewniana, któr rozbudowa w 1653 r. syn Jana Brzostowskiego - Cyprian Pawe Brzostowski, referendarz Wielkiego Ksistwa Litewskiego, fundujc jednoczenie klasztor dla zakonu Kanoników Regularnych od Pokuty. Pod koniec XVII w. drewniana witynia spona, a nowy, istniejcy do dzi murowany koció, wzniós w ostatnim dziesicioleciu XVII w. Jan Wadysaw Brzostowski. W 1700 r. inny przedstawiciel rodu Brzostowskich - biskup wileski Konstanty Brzostowski dokona konsekracji wityni. Miejscowo znacznie ucierpiaa podczas kampanii wojsk napoleoskich w 1812 r. - spalony wówczas zosta m.in. dwór Brzostowskich, a onierze napoleoscy zrabowali cz sreber kocielnych. W XIX w. witynia bya kilkakrotnie remontowana. W 1857 r. Michaliszki odwiedzi Konstanty hr. Tyszkiewicz, który opisa miejscowo w swej ksice "Wilija i jej brzegi" - znalaz si tam m.in. opis ruin dworu Brzostowskich: "W tej ruinie, bez drzwi i okien zakoczonej w wykrcane facyaty, s jeszcze lady paskiego zbytku i gospodarnej wygody. Na pitrze w pokojach mieszkalnych pozostae w szcztkach kominki ze sztukatery, odrzwi i inne ozdoby, wiadcz o pierwszym, drugiego lady widzie mona w obszernych, cigncych si nie tylko pod domem, lecz i poza domem podziemnych sklepach, obszernych korytarzach i suterenach, na sklepieniach, na których dzisiaj gsty chwast i wysoka pokrzywa porosy". Miasteczko posiadao wówczas 62 domy i liczyo 351 mieszkaców. Najwiksze straty przyniosa I wojna wiatowa - jesieni 1915 r. i wiosn 1916 r. Michaliszki znajdoway si w pobliu linii frontu niemiecko-rosyjskiego, a sama witynia zostaa ostrzelana - spon wtedy dach, a take cz wyposaenia wntrza (zniszczenia dokumentuje zamieszczona w naszej galerii pocztówka przedstawiajca koció w Michaliszkach w 1916 r.) - remontu dokonano po ustaniu dziaa wojennych, w 1920 r. W dwudziestoleciu midzywojennym miejscowo (liczca w 1929 r. 812 mieszkaców) leaa na granicy powiatów: wiciaskiego i wilesko-trockiego, a koció mia status parafialnego. W czasie II wojny wiatowej i po wojnie witynia bya nieprzerwanie czynna. Ostatni remont kocioa michaliskiego przeprowadzono w l. 2003-2004. Koció jest murowany z cegy, zbudowany na planie prostokta, nawa gówna, z dwiema kwadratowymi, wysunitymi wieami, jest poprzedzona krucht na rzucie podkowy. We wntrzu wityni uwag zwracaj: bogata dekoracja sztukatorska - zespó stiuków wykonany po 1695 r. i przypisywany warsztatowi woskiego rzebiarza Piotra Pertiego (dziki którym witynia uznawana jest za mniejsz kopi synnego kocioa w. Piotra i Pawa w Wilnie), otarz gówny i otarze boczne z ok. 1700 r., pikna drewniana, pozacana ambona z ok. 1700 r., pónobarokowy konfesjona z ok. po. XVIII w., a take osiemnastowieczne naczynia liturgiczne, m.in. rokokowa monstrancja z ok. 1770 r. Na cianach odnale mona tablice epitafijne przedstawicieli rodziny Kotwiczów, m.in. Wincentego Kotwicza, Rejenta Grodzkiego Wileskiego, zm. w 1830 r. oraz Anny Wincenty Kotwicz, zm. w 1855 r. Nie zachowa si niestety budynek dawnego klasztoru kanoników regularnych od pokuty, wzniesiony w kocu XVIII w. obok kocioa, rozebrany w latach 60-tych XX w (fragment tego budynku mona zobaczy na fotografii sprzed 1939 r. w naszej galerii). Na miejscowym cmentarzu parafialnym (pooonym na wzgórzu, ok. 2 km na zachód od kocioa) odnale mona jeszcze jeden zabytek Michaliszek - neoromask kaplic grobow rodziny Kotwiczów, zbudowan w 1857 r. wedug projektu znanego architekta Franciszka Jaszczoda. Kaplica zostaa niedawno odnowiona - we wntrzu mona obejrze pyty inskrypcyjne rodzin Kotwiczów, Jaszczodów i Billewiczów. Przed 1939 r. miasteczko zamieszkiwaa take spoeczno ydowska (w 1925 r. liczya 620 osób). Istniaa tu take synagoga, zbudowana w 1877 r., która niestety nie zachowaa si do naszych czasów - ulega zniszczeniu prawdopodobnie w czasie II wojny wiatowej. Jedyn pozostaoci po michaliskiej wspólnocie ydowskiej, jaka dotrwaa do naszych czasów, jest  kirkut - cmentarz ydowski z ok. 150 macewami, w wikszoci powalonymi - cmentarz ten, o powierzchni 0,8 ha, pooony jest ok. 400 m na poudniowy-zachód od kocioa.  W okresie midzywojennym, rabinem w Michaliszkach by Entin Hirsz, który od 1929 r. by take prezesem michaliskiego oddziau ydowskiego Dobroczynnego Stowarzyszenia Gemius-Chesed. Celem tego stowarzyszenia bya pomoc ubogim ydom, poprzez udzielanie bezprocentowych poyczek dla polepszenia ich sytuacji materialnej. W Michaliszkach urodzi si i ukoczy tamtejszy cheder (szko ydowsk) Menke Katz (1906-1991) - poeta amerykaski pochodzenia ydowskiego.
Z Michaliszek niedaleko ju do wira - miasteczka malowniczo pooonego nad jeziorem o tej samej nazwie. Miejscowo jest jedn z najstarszych w tym regionie - powstaa prawdopodobnie w XII w. (wedug niektórych róde wir zaoy w XIII w. ksi litewski Dowmont), a ju w XV w. bya wanym punktem na ruchliwym trakcie handlowym Wilno - Poock. Na mapach z XVI w. i XVII w. zaznaczony jest zamek w wirze. W 1579 r., w czasie wojny Polski z Pastwem Moskiewskim, król polski Stefan Batory wanie w wirze koncentrowa swoj armi przed wypraw na Poock. W 1812 r. przez wir, traktem Batorego, podaa na wschód cz armii napoleoskiej. Od XII w. a do poowy XIX w. miejscowo bya wasnoci ksit wirskich, w drugiej poowie XIX w. naleaa do rodziny Biszewskich. W czasie I wojny wiatowej, w l. 1916-1917, w okolicach wira - nad jeziorem Narocz - przebiegaa linia frontu niemiecko-rosyjskiego, a w niedalekim Kobylniku stacjonowa sztab armii niemieckiej. Jesieni 1920 r. wir, podobnie jak Kiemieliszki i Michaliszki, znalaz si na obszarze Litwy rodkowej, zajtej na rozkaz Józefa Pisudskiego przez rzekomo zbuntowan, wchodzc w skad wojsk polskich 1 Dywizj Litewsko-Biaorusk, pod dowództwem gen. Lucjana eligowskiego, a w marcu 1922 r. wraz z ca Wileszczyzn zosta przyczony do Polski. W 1929 r. miasteczko posiadao 1900 mieszkaców, byy tu: skad apteczny, ydowski Bank Ludowy, kasa poyczkowo-oszczdnociowa, kilkadziesit sklepów, m.in. z tzw. artykuami kolonialnymi, bawatne, spoywcze, rybne, piekarnie, restauracja (w naszej galerii znajduje si fotografia przedstawiajca karczm-restauracj w wirze ok. 1916 r.), piwiarnia, kilka herbaciarni, dziaaa spódzielnia mleczarska, fabryka wyrobu wód gazowanych, zakad fotograficzny, swe usugi oferowali felczerzy, lekarze, fryzjerzy, czapnicy, kamasznicy, blacharze, kowale, krawcy, szewcy i wielu innych. W okresie midzywojennym, w wirze zorganizowano te oddzia Zwizku Strzeleckiego, liczcy kilkadziesit osób, a take druyn harcersk im. Emilii Plater
Przed 1939 r. miejscowo zamieszkiwaa take spoeczno ydowska (wedug danych z 1925 r. liczya 850 osób, istniaa tu synagoga, a take mieszka rabin) oraz staroobrzdowcy, o których informacje czytelnik znajdzie w trasie turystycznej po okolicach Podbrodzia (w opisie miejscowoci Powiewiórka) - Ksiga Adresowa Polski z 1929 r. odnotowuje tu istnienie molenny - wityni staroobrzdowców. W 1939 r. przez miasteczko kursowa autobus dalekobieny z Wilna do Miadzioa. We wrzeniu 1939 r. wir zaja Armia Czerwona, a nastpnie miejscowo wczona zostaa do Biaoruskiej SRR, w skadzie której, z przerw na okupacj niemieck lat 1941-1944, dotrwaa do 1991 r. W czasie II wojny wiatowej na tych terenach operoway oddziay Armii Krajowej, m.in. w 1943 r. oddzia partyzancki pchor. Antoniego Burzyskiego "Kmicica" (zamordowanego przez sowieckich partyzantów z oddziau Fiodora Markowa jesieni 1943 r.), a w pierwszej poowie 1944 r. 4 Brygada AK "Narocz" pod dowództwem ppor. Longina Wojciechowskiego ps. "Ronin". Obecnie wir ley na terenie rejonu miadziolskiego, w obwodzie miskim Republiki Biaoru. Miasteczko ma ciekawy ukad - s tam dwa ryneczki, pooone ok. 200 metrów od siebie - jeden z nich jest dzisiaj placem targowym (fotografie przedstawiajce fragment rynku w wirze w 1930 r.
 oraz rynek i koció w 1931 r. mona obejrze w naszej galerii), a drugi zadrzewionym skwerem. Niedaleko placu targowego odnale mona najcenniejszy zabytek miasteczka - koció p.w. w. Mikoaja, fundowany w 1653 r. przez Fabiana Kozie-Poklewskiego, chorego oszmiaskiego. Cz wityni zostaa przebudowana w stylu neobarokowym w l. 1908-1909. Koció zosta zamknity przez wadze sowieckie w 1961 r. i zamieniony na fabryk broni (!). Fabryka ta funkcjonowaa a do 1990 r., kiedy to wityni zwrócono wiernym. Obecnie, w kruchcie zobaczy mona ma wystaw fotografii, przedstawiajcych wntrze kocioa w tamtym okresie. Niestety nie zachowao si oryginalne wyposaenie wityni - w 2004 r. zainstalowano tam nowy otarz gówny. Koció, o zwartej bryle, zbudowany jest  z cegy na planie prostokta, elewacje rozczonkowane s pilastrami i profilowanymi gzymsami, ozdobne szczyty wiecz elewacje: frontow i tyln. Do kocioa przylega czterokondygnacyjna murowana dzwonnica, zbudowana na planie kwadratu, nakryta kopuowym hemem. Obok kocioa znajduje si kostnica z XVIII w. wybudowana z kamienia polnego. Przy wejciu do wityni uwag zwracaj: dzwon z 1701 r. z aciskim napisem, wedug relacji mieszkaców miasteczka, zrzucony przez bolszewików z dzwonnicy w 1939 r. lub w 1945 r. oraz elazny, powyginany krzy na betonowym postumencie bez podpisu - podobno dawniej wieczy koció, a okoo 1961 r. zosta zerwany z dachu wityni przy pomocy cignika. W miejscowoci zachowao si ponadto troch murowanej i drewnianej zabudowy z okresu midzywojennego oraz maa drewniana cerkiew z pocz. XX w. Przy jednym z dawnych ryneczków - obecnie skwerze - uwag zwraca pomnik Lenina, pomalowany na zoto, co ciekawe, Lenin wycignit rk wskazuje na niedaleki koció. Za skwerem, przy gównej ulicy zauway mona wysoki pagórek - jest to prawdopodobnie grodzisko prehistoryczne. Wedug miejscowej legendy wzgórze usypali czapkami onierze napoleoscy, wedug innej onierze Legionów Pisudskiego, jeszcze innej rycerze króla Stefana Batorego - podobno w lipcu 1579 r. wanie z tego wzgórza król Stefan Batory dokona przegldu swych wojsk wyruszajcych na Poock. Na szczycie do 1939 r. sta na postumencie polski orze - po 17 wrzenia 1939 r. zrzucony przez wkraczajcych do Polski czerwonoarmistów - obecnie jest tylko fundament pomnika. Nieco niej, na zboczu odnale mona pomnik powicony onierzom radzieckim, polegym w okolicach wira w 1944 r. Z grodziska roztacza si rozlegy widok na ca miejscowo i pikne jezioro wir, z licznymi wyspami, cignce si a po horyzont. Jezioro wir zostao uwiecznione w ostatnim wierszu elegijnym Ignacego Chodki, napisanym kilkanacie dni przed mierci, p.t. "Mój kamie nad jeziorem wirskim" (1861). Tytuowy kamie zosta pooony nad brzegiem jeziora i nazwany "Kamieniem autora "Obrazów litewskich"" przez przyjació pisarza. Znakiem czasu i powojennej historii, obok pomnika Lenina jest, ustawiona na drodze wjazdowej do miasteczka, pomalowana na zielono, elazna brama, w któr wkomponowano czerwone, obecnie nieco wyblake, sowieckie gwiazdy. W ssiedztwie miasteczka znajduje si teren dawnego majtku wirskich - zachowa si modernistyczny paac z pocz. XX w., zbudowany z czerwonej, nietynkowanej cegy, otoczony maym parkiem. Niestety obiekt ten jest niedostpny dla zwiedzajcych. W wirze, w latach 1818-1820 uczszcza do parafialnej szkóki Romuald Zienkiewicz, pochodzcy z powiatu wiciaskiego (ur. w 1811 r.), jeden z pierwszych biaoruskich folklorystów wieku XIX, autor zbioru "Piosenki gminne ludu piskiego", wydanego w 1851 r.

Ze wira, drog wzdu jeziora wir, podamy na poudniowy-wschód, w stron miejscowoci Wiszniew. Jest to odlego ok. 18 km, ale przy okazji warto odwiedzi teren dawnego majtku Dobrowlany (zwane take Dombrowlany, Dubrowlany lub Dumbrowlany), pooonego ok. 4 km na zachód od drogi wir-Wiszniew (w kierunku na Niestaniszki). Pierwsze wzmianki na temat Dobrowlan pochodz z pocz. XVI w., kiedy to stanowiy wasno Zenowiczów, a nastpnie Roskich, poczwszy od Lwa Iwanowicza Roskiego, wzmiankowanego w 1526 r., a skoczywszy na Adamie Stefanowiczu Roskim, po którym, w 1595 r., majtek przeja Katarzyna z Roskich Szwejkowska. W XVII i XVIII w. majtek do czsto zmienia wlacicieli. W latach 1628-1650 stanowi wasno Stabrowskich, po których krótko wacicielem zosta ksidz Wojciech abiski, a nastpnie Jan i Katarzyna Podbipitowie. W rodzinie Podbipitów Dobrowlany pozostay do 1685 r., kiedy to stay si wasnoci Bogusawa i Barbary Unichowskich. Kolejnym wacicielem w 1719 r. zosta Jakub na Skrzynnie hr. Dunin, od którego klucz dobrowlaski odkupi zi ksi Pawe Sanguszko. W 1785 r. Dobrowlany zostay zakupione od Sanguszków przez Andrzeja i Joachima Abramowiczów. W 1818 r., od Ignacego Abramowicza, Dobrowlany kupili Adam i Aleksandra z Tyzenhauzów hr. Güntherowie (rodzina Günther von Heidelsheim pochodzia z Niemiec i za czasów króla Jana III Sobieskiego osiedlia si w Wielkim Ksistwie Litewskim, otrzymujc w 1676 r. indygenat polski). Co ciekawe, Abramowicz, który mia wówczas zaledwie 18 lat, wkrótce wyjecha do Parya, aby tam, w cigu kilku nastpnych lat, wszystkie pienidze ze sprzeday majtku, przetraci. W 1851 r. Adam hr. Günther podzieli rozleg majtno midzy swoje córki: Matyld, Id i Gabriel, od których wkrótce odkupi j Stanisaw Chomiski - waciciel niedalekiego Olszewa. W rkach rodziny Chomiskich majtek pozosta do lat 30-tych XX w. Po mierci ostatniego waciciela Witolda Zygmunta Chomiskiego w 1936 r. Dobrowlany zostay przejte przez skarb pastwa polskiego, a nastpnie wywaszczone i rozparcelowane. W Dobrowlanach wiele lat mieszkaa Gabriela z Güntherow Puzynina - córka Adama hr. Günthera - autorka pamitników "W Wilnie i dworach litewskich", w których m.in. opisaa Dobrowlany i okoliczne majtki. Paac w Dobrowlanach, zbudowany przez Sanguszków w XVIII w., a przebudowany przez Adama hr. Günthera w latach 1823-1830 (o czym wspomina Puzynina w swoich pamitnikach), nie zachowa si do naszych czasów. Zdewastowany w latach 1915-1920, spon wkrótce po ustaniu dziaa wojennych w wyniku wypadku: grabione i palone w pobliu paacu licie wiatr przeniós na gontowy dach wywoujc poar, który zniszczy wewntrz cay budynek. Pozostae ciany zostay rozebrane pod koniec lat 30-tych XX w. (w naszej galerii mona zobaczy niemieck pocztówk z ok. 1917 r., przedstawiajc paac w Dobrowlanach przed poarem). Paac, w czasach swej wietnoci, w XIX w., posiada bardzo bogate wyposaenie z wieloma dzieami sztuki. W bibliotece znale mona byo cenne starodruki i rkopisy, w tym listy Tomasza Zana, a take zbiory kartograficzne, na cianach obrazy m.in. Smuglewicza, Norblina, Rustema i Czechowicza oraz sztychy i grafiki Norblina, Orowskiego, Saundersa, Bachmatowicza oraz wielu innych mniej znanych. Paacow gotyck kaplic-zbrojowni wypeniay cenne zabytkowe okazy broni, jak zbroje rycerskie, buawy, buzdygany, przybice, halabardy, lance, wócznie, tarcze, polskie, tureckie zdobyczne, francuskie, a nawet zakonu templariuszy. Paac otacza rozlegy park romantyczny z okazami starych lip oraz dbem, którego wiek szacowano na 500 lat. W parku miejsce znalazy rozmaite budowle, nadajce caej kompozycji romantyczny charakter: jednoarkadowy most, murowana kaplica, bramka egipska, altana chiska, gotycka wieyczka, czy gaz z pamitkowym napisem na cze ksinej Izabelli Czartoryskiej z Puaw. W ogrodzie dobrowlaskim, w cieplarniach i oranerii, hodowano rzadkie odmiany rolin egzotycznych, z których cz, latem prezentowano na klombach przed paacem. W latach 30-tych i 40-tych XIX w., czstym gociem w Dobrowlanach by Ignacy Chodko, autor m.in. „Obrazów litewskich”. Paac w Dobrowlanach zosta przez niego opisany w tzw. podaniu litewskim „Wyklty” (1852). Do dnia dzisiejszego, z dawnego majtku zachowao si kilka zabudowa podworskich, z których najciekawsze to: klasycystyczna kaplica z XIX w., kapliczka przydrona z XIX w., spichlerz z XIX w. o cechach neogotyckich, a take resztki zdziczaego parku paacowego.
 
Wracamy na drog wir-Wiszniew, któr podamy na poudniowy-wschód, aby wkrótce dotrze do Wiszniewa, pooonego nad jeziorem Wiszniewskim, ssiadujcym z jeziorem wir. W pierwszej poowie XVI w. majtek Wiszniew nalea do Biegaskich i Dybowskich, a nastpnie, od 1569 r. do rodziny Sulistrowskich, którzy byli wacicielami Wiszniewa a do 1865 r., kiedy to poprzez maestwo Ireny z Sulistrowskich i Jana Aleksandra Karowicza - etnografa, muzykologa i jzykoznawcy, czonka krakowskiej Akademii Umiejtnoci, trafi do rodziny Karowiczów. Prawdopodobnie w latach 80-tych XIX w. Jan Aleksander Karowicz sprzeda Wiszniew hrabiemu Konstantemu Buteniew-Chreptowiczowi, ale informacja ta nie jest pewna - by moe majtek zosta tylko wydzierawiony, poniewa w tomie XIII "Sownika Geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów sowiaskich", wydanym w 1893 r., nadal jako wacicielka Wiszniewa figuruje  Irena z Sulistrowskich Janowa Karowiczowa. Dwór wiszniewski, wzniesiony ok. 1780 r. przez szambelana Tadeusza Sulistrowskiego, nie zachowa si do naszych czasów - uleg zniszczeniu w czasie I wojny wiatowej - by to budynek parterowy, z trójosiowym ryzalitem rodkowym i dwoma parterowymi alkierzami od frontu, a w elewacji ogrodowej dominowa taras widokowy. Dwór zosta przebudowany w po. XIX w. zyskujc elementy neogotyckie. W XIX w. dwór otacza rozlegy park krajobrazowy, schodzcy nad jezioro Wiszniewskie. Do naszych czasów zachowa si natomiast zabytkowy klasycystyczny koció p.w. w. Tadeusza, fundowany w l. 1811-1820 przez Tadeusza Sulistrowskiego. W elewacji frontowej kocioa dominuje czterokolumnowy portyk (wzorowany na Katedrze wileskiej), a nad prezbiterium znajduje si niewielka kwadratowa wieyczka. Po Powstaniu Styczniowym 1863 r. koció zosta zamieniony na cerkiew prawosawn, a w 1918 r. zwrócony spoecznoci katolickiej i odtd nieprzerwanie czynny. W niedalekim ssiedztwie kocioa znajduje si murowana dzwonnica z pocz. XX w., a take cmentarz katolicki z zabytkowymi nagrobkami. Gincym zabytkiem Wiszniewa jest neobarokowa kapliczka przydrona z XIX w. - niestety w stanie daleko posunitej ruiny.
W Wiszniewie, w 1876 r. urodzi si Mieczysaw Karowicz - polski kompozytor i dyrygent - autor kompozycji symfonicznych, m.in. poematów symfoniczych, synny taternik, a take fotograf i publicysta - by pionierem polskiego narciarstwa, jak równie popularyzatorem Tatr (przyczyni si do powstania Tatrzaskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego). W latach 1895-1903 Mieczysaw Karowicz spdza co roku wakacje w majtku wiszniewskim - zgin tragicznie 8 lutego 1909 r., przysypany lawin w Tatrach, podczas wycieczki narciarskiej.
Z Wiszniewa, trzymajc si zachodniego brzegu jeziora Wiszniewskiego, kierujemy si najpierw na pónocny-wschód, do miejscowoci Syrmie, gdzie droga przybiera kierunek pónocny, a nastpnie pónocno-zachodni i wkrótce doprowadza nas do miejscowoci Szemetowszczyzna. Miejscowo w XVI w. naleaa do rodziny Szemiotów h. abd (piszcych si take Szemioth lub Szemiott), nastpnie do Adama Boskiego h. Jasieczyk, podkomorzego oszmiaskiego, po którym dobra odziedziczya siostra Katarzyna, zamna za Kacprem Szwykowskim, a potem ich córka Zofia, zamna za Janem Stabrowskim. W XVII w. majtek nalea do Przezdzieckich; w 1683 r., po mierci Mikoaja Przezdzieckiego, kasztelana nowogródzkiego, majtek odziedziczya jego córka Zuzanna, zamna za Krzysztofem Despot-Zenowiczem. W pierwszej poowie XVIII w., Szemetowszczyzna, jako posag Teresy Zenowiczówny, zamnej za Karolem Sulistrowskim h. Lubicz, przesza do rodziny Sulistrowskich, w rkach której pozostawaa do ok. 1825 r. kiedy to Konstancja Sulistrowska - córka Kazimierza Sulistrowskiego - marszaka guberni wileskiej - wniosa majtek w posagu swemu mowi - Aleksandrowi Skirmunttowi. W rkach Skirmunttów Szemetowszczyzna pozostaa do 1939 r. W 1930 r. wacicielem majtku o powierzchni 3000 ha by Bolesaw Skirmuntt. Pikny, modrzewiowy, barokowo-klasycystyczny dwór, zbudowany przez Alojzego Sulistrowskiego ok. 1780 r., otoczony pierwotnie 20-hektarowym parkiem krajobrazowym, nie zachowa si niestety do naszych czasów - spon w czasie II wojny wiatowej, w 1942 r., podpalony przez sowieckich partyzantów pod dowództwem Fiodora Markowa - sowieccy partyzanci zamordowali wówczas ostatni wacicielk majtku - Gabriel Skirmuntt, jej córk oraz kilkanacie innych osób, przebywajcych wtedy we dworze. Jedyn pozostaoci dawnego dworu s ceglane fragmenty kolumn portyku, o dawnym majtku przypominaj te resztki parku oraz klasycystyczna dawna kaplica dworska (obecnie koció p.w. MB Nieustajcej Pomocy), zbudowana na przeomie XVIII i XIX w., obok której znajduje si drewniana czworoboczna, dwukondygnacyjna dzwonnica z XIX w. Wedug wspomnie Ignacego Chodki, w kocu XVIII w. Szemetowszczyzn odwiedzi synny ksi Karol Radziwi "Panie Kochanku", który by tam niezwykle wystawnie podejmowany przez ówczesnego waciciela - Alojzego Sulistrowskiego. 
Z Szemetowszczyzny, utrzymujc wci pónocno-zachodni kierunek, wracamy w kierunku wira, przejedajc przez miejscowo Zawirz. We wsi zachowa si barokowy koció karmelitów fundowany przez Krzysztofa Zenowicza (waciciela niedalekiej Szemetowszczyzny) w l. 1713-1714. Po Powstaniu Styczniowym, w 1865 r. koció zosta zamieniony na cerkiew prawosawn, w 1920 r. wityni zwrócono kocioowi rzymsko-katolickiemu. Po II wojnie wiatowej koció w Zawirzu ponownie zamknito i zdewastowano. wityni zwrócono wiernym pod koniec XX w. Dawniej z kocioem ssiadowa take budynek klasztoru, z którego do naszych czasów pozostay jedynie ceglane fragmenty cian. We wsi znajduje si równie cmentarz katolicko-prawosawny oraz may cmentarzyk onierzy niemieckich, polegych w tych okolicach w czasie I wojny wiatowej.  
Z Zawirza kierujemy si wci t sam drog na pónocny-zachód, mijamy wir i przecinamy szos Wilno-Michaliszki-Postawy, po czym drog na yntupy i wiciany dojedamy do miejscowoci Komarowszczyzna, gdzie zachowa si zespó dworski, nalecy w kocu XIX w. i na pocztku XX w. do rodziny Starzeskich, a nastpnie, do 1939 r. do rodziny Chomiskich (ostatnim wacicielem majtku, o powierzchni 3200 ha by Ludwik Chomiski z niedalekiego Olszewa). Warto tu zwróci uwag na modernistyczny murowany dwór z pocz. XX w. zbudowany na planie podkowy. Elewacj frontow akcentuje ryzalit rodkowy z wgbnym portykiem supowo-kolumnowym, zwieczony pókolistym szczytem z herbem Starzeskich - Lis. W skad zaoenia dworskiego wchodz take dwie oficyny, wzniesione wspóczenie z dworem, murowana brama wjazdowa oraz spichlerz, zbudowany z kamienia polnego. Dwór i budynki gospodarcze, uytkowane obecnie przez technikum rolnicze, otacza 20-hektarowy park krajobrazowy.
Komarowszczyzna znajduje si w bliskim ssiedztwie dawnego majtku Olszew, zwanego take Olszewo - miejsca o bogatej historii, którego nie mona pomin, odwiedzajc ten region. W XV w. miejscowe dobra ziemskie naleay do rodu Gasztodów, a nastpnie, w XVI i XVII w. kolejno do Kocieów, Kiszków i Kozie-Poklewskich. W kocu XVII w., jako wiano Anny z Kozie-Poklewskich, ony Ludwika Jakuba na Baksztach Chomiskiego - pisarza Wielkiego Ksistwa Litewskiego - stay si wasnoci rodziny Chomiskich h. Lis, w której pozostaway nieprzerwanie a do 1939 r.  Ostatnimi wacicielami Olszewa byli Ludwik Chomiski wraz z on Stefani, a majtek w 1930 r. mia powierzchni 3642 ha. Ozdob Olszewa by do lat 80-tych XX w. pikny drewniany barokowy dwór z charakterystycznym wysokim, gontowym, amanym dachem polskim, wzniesiony na pocztku XVIII w. przez Ludwika Jakuba Chomiskiego. Na pocztku XIX w. dwór rozbudowano poprzez dodanie w elewacji ogrodowej dwóch drewnianych skrzyde bocznych, krytych równie gontowym dachem amanym, nadajcych dworowi ksztat podkowy - skrzyda te przeduono jeszcze w kocu XIX lub na pocz. XX w., dobudowujc fragmenty murowane. Elewacj frontow urozmaica portyk supowo-kolumnowy z pocz. XIX w., który póniej przeduono do wysokoci pitra, a gór oszklono tworzc mae pomieszczenie nad wejciem gównym, w XIX w. mieszczce kaplic domow. Dwór otacza pikny park krajobrazowy o powierzchni 10 ha, zaoony w XVIII w. na wysokim brzegu rzeki Straczy, dosnonale harmonizujcy z malownicz okolic, w którym ciekawym elementem by zegar soneczny z XIX w. Warto take wspomnie o cennym wyposaeniu wntrza dworu - oprócz wspaniaych inkrustowanych mebli palisandrowych z XVIII w., portretów rodzinnych i pejzay z XVIII i XIX w., autorstwa Jana Rustema, Walentego Wakowicza, czy Michaa Rouby, uwag zwracay dwie wazy brzowe japoskie, cztery wazony krysztaowe, okute brzem, kandelabry srebrne i brzowe oraz wspaniaa, liczca 10000 tomów biblioteka, z drukami przede wszystkim z XVII i XVIII w., której najcenniejszym dzieem by "Kodeks Olszewski Chomiskich" z 1550 r., zawierajcy jeden z najstarszych pomników pimiennictwa polskiego w Wielkim Ksistwie Litewskim, zatytuowany "Chronika W.X.Lit." - by to jedyny egzemplarz napisany po polsku. Ksiga ta zawieraa m.in. take nieopublikowany najstarszy polski tekst "Statutu Litewskiego" oraz opis wyprawy na Moskw króla polskiego Zygmunta III Wazy. Ze wzgldu na malownicze pooenie, dwór olszewski by przed 1939 r. take znanym i cenionym miejscem letniskowym. Dwór olszewski przetrwa szczliwie zawieruchy dwóch wojen wiatowych, aby zgin w gupi sposób w latach 80-tych XX w., zburzony spychaczami - do dzi pozostay tylko zrujnowane fragmenty murowanych skrzyde elewacji tylnej budynku oraz resztki parku. Na tutejszym cmentarzu katolickim odnale mona grób majora Wojska Polskiego z 13 Puku Uanów Wileskich Mariana Ostroga-Kisielewicza - w 1944 r. dowódcy 23 Brygady AK, który poleg w bitwie pod okcianami 21 czerwca 1944 r.
Z Olszewa kierujemy si w stron granicy z Litw i wkrótce dojedamy do miasteczka yntupy. W pierwszej poowie XVIII w. yntupy naleay do Hülzenów, a od ok. poowy XVIII w. a do 1863 r. do rodziny Buczyskich. W latach 1863 - 1944 yntupy byy wasnoci Biszewskich herbu Abdank. W 1930 r. miejscowo liczya 956 mieszkaców, a wacicielem majtku yntupy o powierzchni 5000 ha by Józef Biszewski. W miasteczku dziaao wówczas kilkanacie sklepów, m.in. z tzw. artykuami kolonialnymi, kilka herbaciarni, apteka, biuro prób i tumacze, piekarnia, sklep z artykuami tytoniowymi, piwiarnia, wyszynk trunków, a take zajazd; dziaaa cegielnia, tartak, smolarnia oraz dwa myny. W okresie midzywojennym, w kady wtorek odbyway si tu jarmarki, na których handlowano bydem, a take artykuami spoywczymi. Miasteczko warte jest odwiedzenia ze wzgldu na dwa interesujce zabytki architektury. Pierwszym jest neoklasycystyczny koció z l. 1908-14 (koció zobaczy mona take na pocztówce z 1916 r.). W zadbanym wntrzu wityni podziwia mona kopi obrazu Matki Boskiej Ostrobramskiej. Na cmentarzu przykocielnym odnale mona  m.in. grób Wincentego Dowgiao (zm. w 1859 r.) - prezesa sdu guberni litewsko-wileskiej oraz waciciela majtku Romaniszki k. yntup, a take jego ony Anastazji Dowgiaowej (zm. w 1862 r.). Drugim ciekawym zabytkiem jest paac Biszewskich w stylu neorenesansowej willi woskiej zbudowany w 1907 r. wedug projektu znanego architekta Tadeusza Rostworowskiego (w naszej galerii mona zobaczy take paac na pocztówce z 1916 r.). W skad zespou paacowo-parkowego wchodzi te znaczna ilo budowli: oficyna, kaplica, kamienny most, neogotycka wdzarnia, browar, kilka pawilonów parkowych, kamienna wiea, a take klasycystyczne altany, podcienia itp. Tak wielkie nagromadzenie rónych budowli na stosunkowo maym obszarze wie si z ciekaw histori. Podobno ówczesnemu wacicielowi yntup i fundatorowi wszystkich tych budynków pewna Cyganka przepowiedziaa, e bdzie on y tak dugo, jak dugo bdzie stawia coraz to nowe budowle. Warto take odwiedzi tutejszy cmentarz katolicki, na którym odnale mona m.in. grób Jerzego Biszewskiego (zm. w 1879 r.) - waciciela yntup, a take groby rodziny Dowgiaów - wacicieli majtku Romaniszki, ssiadujcego z yntupami. Na szczególne zainteresowanie zasuguje grób nieznanego onierza z 1920 r., gdzie pochowano onierzy Wojska Polskiego, polegych w walkach z bolszewikami. Grób wieczy drewniany krzy z herbami Litwy i Polski oraz biaoruskim napisem "Za nasz i wasz wolno", na cokole krzya znajduje si tablica pamitkowa z 1930 r. z polsk inskrypcj: "Nieznanemu onierzowi polegemu w obronie ojczyzny ludno gminy yntupskiej w 10-lecie odparcia najazdu bolszewików 1920-1930". Dawny klimat miasteczka oddaj zamieszczone w naszej galerii pocztówki przedstawiajce m.in. rynek w Niedziel Palmow 1917 r.rynek i koció ok. 1917 r. oraz gówn ulic zim 1915/1916 r.  Okoo 2 km na wschód od yntup ley miejscowo wirduny, gdzie zachowaa si mogia niezidentyfikowanych powstaców z 1863 r. Mogia, zwieczona drewnianym krzyem, przykryta jest czciowo ociosanym kamieniem, na którym mona odczyta zacierajcy si ju, przedwojenny napis: "Tu spoczywaj zwoki bohaterów polegych za wolno ojczyzny w 1863 r.".
Piszc o yntupach, warto wspomnie o ssiadujcym z miasteczkiem, dawnym majtku ziemskim Romaniszki. Miejscowo, pooona ok. 2 km na zachód od yntup i ok. 10 km na poudniowy-wschód od wician, znajduje si obecnie na terytorium Biaorusi, tu przy granicy z Litw, co powoduje, e lec w pasie nadgranicznym, jest raczej trudno dostpna dla turystów. Romaniszki od XVI w. do pocz. XIX w. naleay do rodu Giedroyciów. W 1814 r., poprzez maestwo Anastazji Giedroyciówny z Wincentym Dowgia - póniejszym podkomorzym zawilejskim - przeszy do rodziny Dowgiaów, w rkach których pozostaway do ok. 1939 r.-1940 r. W 1928 r. wacicielem majtku o powierzchni 1600 ha by Wadysaw Dowgiao, a po jego mierci, ostatni wacicielk Romaniszek staa si jego ona Helena z Wagnerów Dowgiaowa. Ozdob Romaniszek by, dzi nieistniejcy, modrzewiowy dwór z XVIII w., spalony w czasie II wojny wiatowej. Dwór mia ukad dwutraktowy, by budowl siedmioosiow, z ma werand, poprzedzajc wejcie. W pierwszej wierci XIX w. do dworu dobudowano kwadratowe skrzydo-alkierz z drzewa sosnowego, nakryty wysokim, amanym dachem z okienkami mansardowymi - ten fragment dworu przetrwa do dnia dzisiejszego, lecz niestety chyli si ku ruinie i wkrótce zapewne zniknie ostatecznie z krajobrazu miejscowoci. Wntrze dworu charakteryzowao si bogatym wyposaeniem, z którego wyróniay si: komplet mebli mahoniowych z intarsj z jasnego drewna, komplety mebli palisandrowych i czeczotkowych, lustra w zoconych ramach, fortepian z drzewa orzechowego wiedeskiej firmy Kern. ciany pomieszcze zdobiy cenne obrazy i grafiki, jak np. krajobrazy Poussina, "Pijany faun" Molinariego, czy "Scena w gospodzie", "Scena rynkowa" i "W piwiarni" Stanisawa Bohusza Siestrzecewicza. Za budynkiem dworu rozpociera si starannie zaprojektowany park krajobrazowy z sadzawk i licznymi alejkami. Do zabudowa zaoenia dworsko-parkowego naleay take: drewniana oficyna, stojca nieopodal dworu, nakryta wysokim, czterospadowym, gontowym dachem, cieplarnia z egzotycznymi kwiatami i krzewami oraz kamienny pawilon parkowy z gontowym dachem.

Okoo 20 km na wschód od yntup ley inna interesujca wie - dawne miasteczko Komaje
. Miejscowo w XVI w. naleaa najpierw do Proskich, a nastpnie do Rudominów-Dusiatskich, którzy wadali Komajami take w XVII w. i na pocz. XVIII w. W 1722 r. dobra komajskie naby Krzysztof Sulistrowski - chory oszmiaski od Katarzyny z Rudominów ks. Ogiskiej - starociny uwiatskiej. W rkach Sulistrowskich majtek pozosta do 1875 r., kiedy to Celina z Sulistrowskich Czechowiczowa otrzymaa je przy podziale dóbr i wniosa do rodziny Czechowiczów. W rkach Czechowiczów majtek pozosta do 1939 r. W 1930 r. wacicielk 300-hektarowego majtku bya Irena Czechowicz (wacicielem niedalekich Surwiliszek, o powierzchni 970 ha, by Edmund Czechowicz). Okoo 1880 r. miasteczko liczyo 50 domów, bya tu szkoa, dziaay: myn, browar i gorzelnia. W 1930 r. miejscowo liczya 380 mieszkaców i bya centrum gminy. Dziaay tu: Kóko Rolnicze "Zorza", kilka sklepów z artykuami spoywczymi, piwiarnia oraz wyszynk trunków. W 1938 r. miasteczko liczyo 79 domów i posiadao 485 mieszkaców. Najcenniejszym zabytkiem miejscowoci jest gotycki koció obronny zbudowany w l. 1603-1606 - jest to jednoczenie jeden z najcenniejszych zabytków sakralnych na Wileszczynie. Fasad charakteryzuj dwie narone, okrge wiee ze strzelnicami, a trójktny szczyt wieczy pikny, elazny, kuty krzy. We wntrzu zachowa si drewniany strop z XVII w., otarz gówny z 2 poowy XVIII w. z rzebami apostoów Piotra i Pawa i rzebionymi, zoconymi ornamentami, w którego centrum obejrze mona obraz MB z Dziecitkiem z XVII w. Do cennych zabytków wntrza wityni nale take bogato zdobione barokowe organy z XVIII w. Niedaleko kocioa odnale mona kamienny krzy z XV-XVI w. o wysokoci 2,5 m. na starym cmentarzu odnale mona polskie nagrobki z XIX w. i XX w.

Bdc w tych okolicach warto te odwiedzi ma wiosk Worziany, pooon ok. 9 km na pónocny-wschód od Kiemieliszek. Na jednym z dwóch tamtejszych cmentarzy
pochowani s onierze 5 Brygady AK rotmistrza Zygmunta Szendzielarza „upaszki”, polegli 31 stycznia 1944 r. w bitwie z Niemcami (1 kompani 898 batalionu strzelców krajowych Wehrmachtu wysan z Podbrodzia), jaka rozegraa si tego dnia na przedpolach wioski i w samej miejscowoci. W tym samym dniu we wsi odbywao si take wesele (miejscowy gospodarz Jan Giedroj wydawa za m córk) co osabio czujno onierzy Brygady i spowodowao, e Niemcom udao si pocztkowo zaskoczy onierzy polskich, ale ostatecznie bitwa zakoczya si zwycistwem Polaków. Zachoway si relacje uczestników tamtych wydarze – oto jedna z nich (z ksiki D. Fikusa „Pseudonim upaszka”): „Brygada w skadzie czterech plutonów w sile okoo 160 ludzi kwaterowaa w wiosce Worziany, gdy o godz. 11 przed poudniem rozlegy si strzay od strony pónocnej. Nim dowódca mia czas zorientowa si w sytuacji, kolumna niemiecka zajechaa przed wiosk i rozwina si w tyralier, próbujc otoczy wie. Zatrzymani pod sam wiosk ogniem naszych onierzy, Niemcy przypadli do ziemi i ostrzelali wie z ckm i kilku rkmów. Pociski zapalajce spowodoway poar kilku zabudowa. Tymczasem druga linia niemiecka ukazaa si na skraju lasu oddalonego o 300 m od wsi. Dowódca brygady wysa dwa plutony, aby okryy nieprzyjaciela od strony lasu, dajc równoczenie rozkaz do natarcia pozostaym plutonom. Pod naciskiem natarcia, w którym dowódca brygady szed na czele tyraliery, pierwsza linia niemiecka zacza si wycofywa w kierunku lasu, wkrótce jednak plutony okrajce obeszy wroga od tyu i druga linia niemiecka, cofajc si przed nimi, wysza z lasu na otwarte pole, w kierunku wioski. W ten sposób Niemcy dostali si w podwójny ogie i walka zakoczya si ich zupenym rozbiciem. Na przedpolu przed wiosk pozostao zabitych 63 Niemców, wielu znaleziono póniej w okolicznych lasach, zgin kapitan i dwóch poruczników niemieckich, wzito do niewoli kilkunastu jeców, zdobyto 1 cekaem, 3 erkaemy i kilkadziesit karabinów i granatów”. Polacy stracili w tej bitwie 19 onierzy. W dniu 10 czerwca 1995 r., w Worzianach, odbya si uroczysto powicenia cmentarza partyzantów 5 Brygady AK, odnowionego dziki staraniom polskiej Rady Ochrony Pamici Walk i Mczestwa. Do Worzian, podobnie jak do Kiemieliszek, dojazd jest nieco utrudniony, poniewa prowadzi tam jedynie droga wirowo-piaszczysta. Z Kiemieliszek naley kierowa si na pónocny-wschód do miejscowoci usiny, a nastpnie na przysióek Kuciszki, gdzie wci utrzymujc pónocno-wschodni kierunek drog przez las dotrzemy na miejsce.
Piszc o okolicach Kiemieliszek i Worzian, warto take wspomnie o ciekawym i cennym zabytku, znajdujcym si na terenie nieistniejcej dzi wsi Strypiszki. Miejsce to, zwane obecnie uroczyskiem Strypiszki, pooone jest ok. 4 km na pónoc od Worzian, niestety, w strefie nadgranicznej, niedostpnej dla turystów, tu przy granicy z Litw, otoczone bagnami - nawet majc specjalne zezwolenie mona si tam dosta jedynie latem, kiedy jest wzgldnie sucho. Na terenie dawnej wsi Strypiszki zachowaa si do dzi drewniana cerkiew staroobrzdowców (starowierów) z XVIII w. - jest to absolutnie unikatowy zabytek, nie tylko drewnianej architektury sakralnej, ale take budownictwa ludowego. witynia zbudowana jest na planie prostokta, nakryta dwuspadowym dachem, zwieczonym od frontu czworoboczn wieyczk, nakryt namiotowym hemem z malutk cebulk na szczycie. Elewacj frontow zdobi dekoracyjne szalowanie "w choink", wejcie do wityni poprzedza dwuspadowy daszek na drewnianych podporach. Wntrze pozbawione jest wyposaenia - ciekawym elementem s drewniane rzebione podpory dachu. Przed 1939 r. witynia strypiska leaa na obszarze gminy kiemieliskiej i wchodzia w skad Wschodniej Staroobrzdowej Cerkwi Polski. W 1927 r. miejscowa parafia liczya 645 wiernych. witynia bya kilkakrotnie przebudowywana - ostatnia przebudowa miaa miejsce w 1910 r. Stan obiektu nie jest zadowalajcy - pomimo, i dach wityni wydaje si by we wzgldnie dobrej kondycji, opuszczony obiekt powoli popada w ruin - pilnie wymaga prac konserwatorskich i renowacyjnych. Do lat 90-tych XX w. odbyway si tu naboestwa - wikszo wiernych mieszka po stronie litewskiej - w miejscowociach: Podbrodzie, Powiewiórka, Piorki, Zuów - niestety, od ok. 1991 r. granic litewsko-biaorusk zaczto stopniowo uszczelnia tak, e obecnie dostp do wityni dla wiernych ze strony litewskiej jest praktycznie niemoliwy. W 2005 r. biaoruskie wadze naday wityni status zabytku historyczno-sakralnego - od tego czasu miska pomorska wspólnota staroobrzdowców staraa si uzyska od wadz zgod na przeniesienie zabytku do Miska i pomimo uzyskania takiej wstpnej zgody, wadze Miska nadal nie okreliy konkretnego miejsca, do którego byoby moliwe przeniesienie cerkwi. Przyszo jednego z najciekawszych, a zarazem najbardziej niedostpnych zabytków tego regionu rysuje si zatem raczej w niewyranych barwach.

Z Worzian mona ruszy take drog na wschód, przez Hadziuny i Barany, a nastpnie kierowa si na pónoc, aby po ok. 12 km dotrze do terenu dawnego majtku ziemskiego Szajkuny. W XIX w. majtek Szajkuny nalea do rodziny Kuczewskich, a nastpnie do Swolkieniów, w rkach których pozosta do 1944 r. Ostatnimi wacicielami byli Konstanty Swolkie, a po jego mierci, ona Wanda Swolkieniowa. Niestety, barokowy, modrzewiowy dwór z koca XVII w. nie zachowa si do naszych czasów - spon w 1929 r. - by to budynek parterowy, pierwotnie dwutraktowy, dziewicioosiowy, nakryty wysokim, amanym dachem polskim, krytym gontem. Elewacj frontow urozmaica trójosiowy, murowany ganek o trzech arkadach wspierajcych drewniany balkon, zwieczony trójktnym szczytem z maym okienkiem. We wntrzu uwag zwracay m.in. pikne mahoniowe meble w stylu Ludwika Filipa, kryte aksamitem, oraz fortepian firmy Mühlbach. ciany dekoroway portrety rodzinne oraz rónego rodzaju stare ryciny i litografie. Wspaniaa biblioteka, liczca 3000 tomów, wród których znajdoway si rkopisy z XVI i XVII w., zostaa doszcztnie rozgrabiona przez bolszewików w 1920 r. W ssiedztwie dworu znajdoway si drewniana oficyna, kryta dwuspadowym, gontowym dachem, z dwoma gankami o dwóch kolumienkach, zwieczonych trójktnymi szczytami, drewniany spichlerz z XVII w., drewniana wdzarnia nakryta gontowym dachem, budynek rzdcy oraz stajnia-powozownia. Za dworem rozpociera si rozlegy park angielski, którego zdziczae resztki dotrway do naszych czasów. Elementem zaoenia dworsko-parkowego bya take klasycystyczna kaplica grobowa Swolkieniów, zbudowana z nieoszlifowanych, otynkowanych gazów polnych ok. 1840 r., przypominajca powsta nieco wczeniej kaplic grobow Mostowskich w Cerkliszkach k. wician. Zrujnowany i wielokrotnie dewastowany budynek kaplicy dworskiej w Szajkunach dotrwa do naszych czasów, lecz pozbawiony dachu, nie ma wielkich szans na przetrwanie. Warto wiedzie, e w czasie II wojny wiatowej, majtek szajkuski stanowi baz zaopatrzeniow dla oddziaów Armii Krajowej, dziaajcych na tym obszarze, w szczególnoci dla 5 Wileskiej Brygady AK rotmistrza Zygmunta Szendzielarza "upaszki", który bdc mem Anny Swolkie - córki Konstantego i Wandy Swolkieniów, jeszcze przed wojn czsto goci w Szajkunach.

Z terenu dawnego majtku Szajkuny podamy na pónoc i wkrótce trafiamy do miasteczka Kluszczany. W XVIII w. Kluszczany naleay do Korsaków, a nastpnie, poprzez maestwo Leokadii Korsakówny, córki Jana Korsaka, podwojewodziego poockiego, z Wincentym Szyrynem, stay si wasnoci rodziny Szyrynów, do której naleay prawdopodobnie do pocz. XX w. (w 1880 r. wacicielem majtku by Henryk Szyryn, zmary w 1905 r.). W 1866 r. Kluszczany liczyy zaledwie 14 domów i 77 mieszkaców, w tym 15 ydów, ok. 1880 r. miejscowo liczya ju 337 mieszkaców, aby do 1938 r. ulec zmniejszeniu do 167 mieszkaców i 29 domów. Przed 1939 r. dziaay tu: sklep z wyrobami bawenianymi, sklep bawatny, sklep galanteryjny, sklepy z artykuami spoywczymi, sklep z wyrobami tytoniowymi oraz wyszynk trunków, dziaaa tu take wielobranowa firma Mieczysawa Karpiskiego. Do niedawna ozdob miasteczka by drewniany koció p.w. w. Joachima, wzniesiony w latach ok. 1870-1875 staraniem rodzin Szyrynów, Kuczewskich i Swolkieniów na miejscu wczeniejszej wityni, fundowanej jeszcze przez Jana Korsaka w XVIII w. (by moe z wykorzystaniem fragmentów osiemnastowiecznej wityni). Koció zbudowany by na planie prostokta, oszalowany, z dwiema czworobocznymi wieami na naroach, zwieczonymi spiczastymi hemami z eliwnymi krzyami. Bry kocioa urozmaicay take dwie wieyczki na dachu wityni. Wewntrz kocioa znajdowaa si tablica pamitkowa powicona ks. Konstantemu Stepowiczowi (1890-1926), który by tu proboszczem po 1915 r. Konstanty Stepowicz, znany take pod pseudonimem Kazimir Swajak, by poet biaoruskim, wyda tom poezji p.t. "Maja lira", pracowa równie jako wikary w Komajach oraz póniej jako proboszcz w Zawirzu. W dniu 6 czerwca 2017 r. koció, w wyniku poaru, uleg cakowitemu zniszczeniu. W odlegoci ok. 200 m na poudnie od terenu kocioa znajduje si cmentarz katolicki o powierzchni 0,7 ha, z grobami z XIX i XX w., m.in. znajduj si tam groby Szyrynów: Józefy z Szyrynów Szyrynowej (zm. w 1870 r.), Henryka Szyryna (zm. w 1905 r.), Kuczewskich: Tadeusza i Walerii Kuczewskich z 1856 r., Ewy z Kuczewskich Zajczkowskiej - sdziny granicznej powiatu wileskiego (zm. w 1875 r.), Ignacego Kuczewskiego (zm. w 1904 r.). Na cmentarzu kluszczaskim pochowany jest take oficer Wojska Polskiego - porucznik Janusz Sieklucki z 11 Puku Uanów Legionowych, który od jesieni 1941 r. ukrywa si w majtku Szajkuny, w 1942 r., wracajc z Wilna do Szajkun, wraz z Ann Swolkie-Szendzielarz, wpad w zasadzk urzdzon prez odzia litewski, w wyniku której zosta zastrzelony. Warto te wiedzie, e w czasie Powstania Styczniowego - w dniu 25 czerwca 1863 r. - w okolicach Kluszczan (ok. 3 km na wschód od miasteczka, niedaleko wsi okciany), doszo do starcia powstaczego oddziau Gustawa Czechowicza w sile ok. 40 ludzi z rosyjskim oddziaem - rot piechoty i 13 kozakami pod dowództwem pk Miezecowa. Po krótkiej potyczce powstacy wycofali si bez strat. Kilka kilometrów na pónoc od Kluszczan, drog przecina granica litewsko-biaoruska, tote nie da si niestety dalej kontynuowa podróy w tym kierunku - aby zwiedzi pozostae miejscowoci, opisane w trasie turystycznej, naley wybra kierunek poudniowo-wschodni i wyruszy w stron miejscowoci Stracza, gdzie droga z Kluszczan wpada do szosy Wilno-Poock, w okolicy wira - tam moemy skierowa si w stron Kiemieliszek i Michaliszek lub wira i Wiszniewa, a take wyruszy np. do yntup.

Bdc w okolicach wira warto zajecha take nad niedalekie jezioro Narocz - najwiksze jezioro Polski okresu midzywojennego. Jest to akwen o powierzchni ok. 80 km kwadratowych, dugoci ok. 13 km i szerokoci ok. 10 km, gboko dochodzi tu do 30 metrów, a obwód zbiornika to ok. 40 km. Jezioro przez wieki byo obszarem granicznym. W 1795 r. przez rodek akwenu przebiegaa granica II i III rozbioru Polski, od koca XVIII w. przez zbiornik biega take granica powiatów i a do 1925 r. zachodnia cz jeziora naleaa do powiatu wiciaskiego (do 1843 r. zawilejski), w 1926 r. cae jezioro, wraz z gmin Kobylnik, znalazo si na obszarze nowoutworzonego powiatu postawskiego. W latach 1915-1917 przez jezioro biega take linia frontu niemiecko-rosyjskiego, a sam akwen i jego okolice, w marcu 1916 r., byy widowni krwawych walk znanych w historii pod nazw bitwy nad jeziorem Narocz - byla to wielka kontrofensywa rosyjska - próba przeamania frontu i ponownego opanowania przez Rosjan zachodniej Wileszczyzny wraz z Wilnem. Wskutek bdów w dowodzeniu i niekorzystnych warunków atmosferycznych ofensywa nie przyniosa adnych efektów poza ogromn iloci ofiar - bitwa kosztowaa ycie blisko 80 tysicy onierzy rosyjskich i 40 tysicy niemieckich. Pamitk po tych walkach by przez wiele lat wszechobecny drut kolczasty, którym naszpikowano liczne umocnienia i wielostopniowo ufortyfikowan lini frontu, a którego resztki mona odnale nawet wspóczenie, a sam obszar walk nazywany by "odrutowan okolic". W okresie midzywojennym wadze polskie podjy dziaania majce na celu rozwój turystyki w regionie i szerok promocj samego jeziora, jako miejsca atrakcyjnego dla uprawiania wielu dziedzin sportu i turystyki kwalifikowanej. W roku 1929, z inicjatywy ówczesnego wojewody wileskiego Wadysawa Raczkiewicza, zbudowano i otwarto pierwsze schronisko turystyczne Towarzystwa Mioników Jeziora Narocz, które usytuowane byo na wschodnim brzegu jeziora, na przesmyku midzy jeziorami Narocz i Miastro, w okolicy wsi Hatowicze. Co ciekawe, budynek schroniska zaprojektowany zosta z wykorzystaniem elementów stylu zakopiaskiego. W 1933 r., na pónocno-zachodnim brzegu jeziora, w miejscowoci Kupa, oddano do uytku budynek szkolnego schroniska turystycznego Wileskiego Kuratorium Okrgu Szkolnego, kierowanego przez braci Henryka i Tadeusza Gowackich. Schronisko przyj mogo jednorazowo ok. 100 osób i posiadao take wasny port jachtowy, wypoyczalni sprztu sportowego oraz teren rekreacyjny. W niedalekim ssiedztwie, pod koniec lat 30-tych, dziaay take schronisko Ligi Popierania Turystyki, które przyj mogo jednorazowo ok. 70 osób i posiadao wasn pla oraz gara na 10 samochodów oraz schronisko harcerskie. W latach 30-tych XX w., nad Narocz, organizowane byy obozy eglarskie dla modziey, regaty eglarskie, spywy kajakowe, a zim, tu przed wojn, organizowano wycigi bojerów na zamarznitej tafli jeziora oraz biegi i wycieczki narciarskie po okolicy. Przynajmniej raz, okoo 1935 r., zorganizowano tam take rajd samochodowy dookoa jeziora. Na rozwój turystyki korzystnie wpyny take polskie inwestycje w lokaln infrastruktur - wyremontowano dawn niemieck lini kolei wskotorowej yntupy-Kobylnik, a w 1937 r. oddano do uytku nowowybudowany odcinek kolejowy Kobylnik-Narocz (Kupa), co umoliwio wygodny dojazd kolej nad sam brzeg jeziora nie tylko turystom z Wilna, ale take np. z Warszawy, czy innych miast Polski. Pod koniec lat 30-tych uruchomiono take bezporednie poczenie autobusowe z Wilna (przez Michaliszki i wir do Miadzioa), szybko powstaway take mae pensjonaty oraz kwatery prywatne dla turystów. Od 1935 r. Dyrekcja Lasów Pastwowych rozpocza zarybianie jeziora, zapuszczajc 5 milionów zarodowego wylgu sielawy z jeziora Pejpus w Estonii, a take siei, wgorza, lina oraz sandacza, tworzc podstawy nowoczesnej gospodarki rybnej. Wybuch wojny przerwa rozwój turystyczny i gospodarczy regionu i okolic samego jeziora. W czasie II wojny wiatowej, w tych okolicach operoway oddziay Armii Krajowej oraz partyzantki sowieckiej. W 1943 r. baz wypadow nad jeziorem Narocz zorganizowa sobie oddzia AK ppor. Antoniego Burzyskiego "Kmicica", a sam "Kmicic", przez pewien czas, mieszka w schronisku szkolnym braci Gowackich w Kupie., które byo jednym z punktów kontaktowych i zaopatrzeniowych miejscowej siatki AK (schronisko zostao spalone przez otewskie i niemieckie nazistowskie oddziay SS we wrzeniu 1943 r.). W sierpniu 1943 r., wikszo onierzy polskich z oddziau "Kmicica", wraz z dowódc, zostaa podstpnie uwiziona, a nastpnie zamordowana przez sowieckich partyzantów z oddziau Fiodora Markowa - mord ten mia miejsce na terenie bazy sowieckiej, pooonej ok. 2 km na wschód od bazy polskiej. W pierwszej poowie 1944 r. okolice jeziora byy obszarem operacyjnym IV Brygady AK "Narocz" dowodzonej przez ppor. Longina Wojciechowskiego ps. "Ronin". Po wojnie jezioro Narocz i okoliczne gminy weszy w skad rejonu miadzielskiego Biaoruskiej Republiki Radzieckiej. W latach 60-tych, z poczenia kilku wsi, utworzono kurort Narocz z orodkami wczasowymi i pensjonatami - obecnie na terenie kurortu dziaa kilka hoteli, pensjonatów i uzdrowisk. W 1999 r. utworzony zosta Naroczaski Park Narodowy o cakowitej powierzchni ok. 97 tysicy hektarów.
Tekst: Jacek Szulski 
Copyright © 2009-2017 Jacek Szulski / podbrodzie.info.pl

UWAGA: wyrazy pokolorowane na niebiesko i zielono s aktywne - odsyaj do poszczególnych zdj w galeriach - po klikniciu na taki wyraz otwiera si odpowiednie zdjcie z danej galerii.

 

ENGLISH VERSION

Kiemieliszki (Kemelishki) is an old former town, these days village situated on the former trade road Riga – Bire (Birshe) - Malaty - Podbrodzie – wir (Svir) - Postawy – Polotsk, nowadays in Ostroviec District Grodno voivodship north-west Belarus, near the Lithuanian-Belarusian border. The tourists can travel there from Vilna via Kotlovka border point and after via Michaliszki (Michalishki) and Podolce – it is about 85 km one way. In the 18th century Kiemieliszki (Kemelishki) was situated in Oszmiana (Oshmiana) district in Polish-Lithuanian Commonwealth (Polish-Lithuanian Union) and belonged to Prószyski – Polish noble family: first to Józef Prószyski, and next from 1779 to his son – Stanisaw – who sold it on 23 April 1799 to Gaspar Szyszko-Bohusz. After Russian invasion 1792-1794 and 3rd partition of Poland - in 1795 – Kiemieliszki (Kemelishki) was incorporated to Russian Empire – the town was situated then on a new Lithuanian-Wilno (Vilna) province area, formed in 1801 and changed for Wilno (Vilna) province in 1840. In the 19th century Kiemieliszki (Kemelishki) was belonged to Szyszko-Bohusz – Polish noble family: according to documents in 1849 to Jerzy and Klemens Szyszko-Bohusz, in 1878 to colonel Gaspar Szyszko-Bohusz, and next to Wodzimierz Szyszko-Bohusz. At the time of the Polish-Russian war 1831 (November Insurrection) Polish partisans had been fought with Russian Army on that area for example in the Summer of 1831 the division under command of general Henryk Dembiski operated there. At the time of the next Polish-Russian war – January Insurrection 1863 (Polish Independence War) – on that territory few battless were happened. From 1915 to 1918 Wilno (Vilna) province including Kiemieliszki (Kemelishki) was under German occupation – the line of the German-Russian front was 40 km east from the town. In the Autumn of 1920 Wilno (Vilna), Oszmiana (Oshmiana) and wiciany (Sventsiany) Districts named Central Lithuania, by Marshal Józef Pisudski order, was controled by the 1st Lithuanian-Belarusian Division under general Lucjan eligowski command and in March 1922 Wilno (Vilna) Province Parliament decided to incorporate that territory to Poland. From 1922 to 1939 Kiemieliszki (Kemelishki) was situated in wiciany (Sventsiany) District Wilno (Vilna) voivodship Eastern Poland and 672 inhabitants lived in that town in 1929 – mostly Poles and Jews. In 1938 the town had 135 houses and 714 inhabitants. On 17-20 September 1939 Soviet Red Army invaded Eastern Poland and started occupation of Wilno (Vilna) voivodship including wiciany (Sventsiany) District. Next, in June 1941 German Army started new occupation with a help of Lithuanian police administration (which collaborated with Germans). At the time of the second World War in that region Polish partisans had been heroic fought with Germans and Soviets – specially famous 5th Brigade of the Polish National Army (Armia Krajowa, named also Polish Home Army) commanded by the captain Zygmunt Szendzielarz “upaszka” – for example in January 1944 near Kiemieliszki (Kemelishki), Polish partisans from “Lightning” group attacked German troops, which started to expel Poles from that land. At the time of the second World War the structure of the nations has been changed there – most of the Jews was murdered by Nazis (in October 1942 the Kemelishki ghetto was eliminated by Lithuanian Nazi police troops, which collaborated with Germans), after 1945 many Poles went to Poland formed in new border lines, the Soviets had been arrested some of them – mostly the soldiers from Polish National Army (Armia Krajowa, named also Polish Home Army) – and transported to Siberia work camps – that time Kiemieliszki (Kemelishki) was annexed to Belarusian Soviet Republic, after 1991 Republic of Belarus. Most interesting historical building there is a wooden church of the Blessed Virgin Mary’s Birthday founded in 1781 by Stanisaw Prószyski – the owner of Kiemieliszki (Kemelishki), rebuilt in 1897. In the interior you can admire at: main altar from 19th century, lateral altars made in 1874 in neo-baroque style, wooden pulpit from 19th century, baroque organ from 18th century and equipment from 18th and 19th centuries including baroque portrait of Stanisaw Prószyski painted at the end of 18th century, and also sculptures from 18th and 19th centuries. After the second World War the church has been still opened and the last renovation was done in 1990s. Nowadays the church is a centre of parish and masses are saying in Polish language because most of nowadays inhabitants are still Poles. Near the church the wooden bell tower from 1926 is situated – there is a bell inside made by bell-founder Antoni Wodkowski from Wgrów in 1899. On the former Market you can find the wooden house from the beginning of 20th century - before the second World War the Polish police station was situated here, in Soviet times and also after 1991 this place was used by music school. Nowadays the former music school house is abandoned. On Kiemieliszki (Kemelishki) cemetery you can find many old Polish graves from 19th and the beginning of 20th centuries – most interesting is the tombstone of Julia Winiewska died in 1897. Unfortunately, there is no relics of Jewish community (in 1925 about 224 Jews lived there) – the wooden synagogue was destroyed at the time of the second World War.

From Kiemieliszki travel south-east 6 km to Litwiany village. In the second part of 17th century, from 1658, Litwiany belonged to Chodorowski Polish noble family (coat of arms Korczak), in 18th century first to Jesuits and after 1773 when the Order was suppressed, Litwiany belonged to Tyzenhauz family and next to colonel Józef Klimaski who gave it, by a cession, for Józef Kuczewski in 1793. Józef Kuczewski, in 1794, at the time of Kociuszko Insurrection, was a civil-military commissioner for Zawilejski (Zavileyski) District (former name of wiciany/Sventsiany District). That time the pond and mill were situated on the estate area. In the first quarter of 19th century Litwiany belonged to Szyszko (Szyszko-Bohusz) family (the owners of Kiemieliszki) and probably this family was an owner of the village until the end of the century. In the second part of 19th century (between circa 1865-1880) Litwiany had 20 houses and 243 inhabitants including 7 Jews. In 1930 the owner of the 250 ha square estate was Ryszard Ottowicz and on Ryteka river the watermill, belonged to J. Kardzis, was situated. In 1938 Litwiany had 51 houses and 249 inhabitants. After the second World War the village and estate were joined to Kiemieliszki sovkhoz. Nowadays you can find there old catholic cemetery and vestiges of German military cemetery from the first World War.  


The surroundings of Kiemieliszki (Kemelishki) are very picturesque and there are many interesting places to see, for example from Litwiany you can go 7 km north-east, via Sawiszki (Savishki) and Ponarce villages, to wiranki Wielkie (Sviranki) where the wooden church from 17th century and old catholic cemetery can be seen. Near the church the interesting tombstone on the grave of Zofia Kurkowska de domo Mikosz (died in 1836) - the owner of Podolce estate, and tombstone on the grave of Franciszek Jarmoowicz (died in 1879) can also be found. wiranki Wielkie is former town - in 18th century belonged to Wilno/Vilna Chapter (Bishops of Vilna) and in 19th century to Russian Empire treasury. In 1880 the town had 22 houses and 182 inhabitants uncluding 10 Jews. In 1931 the town had 46 houses and in 1938 there were 50 houses and 244 inhabitants. Nowadays the Poles still live there and the masses in church are also in Polish language. Within a stone’s throw the former estate wiranki Mae can be found - in 1880 the manor house was inhabited by 4 persons, in 1931 there were 36 houses and mill - unfortunately tha manor house was destroyed after the second World War. Good to know that the beautiful church in Bystrzyca (Bystritsa) former town – built in 18th century in baroque style on the left side of Wilia (Vilia) river - is also situated nearby.

About 3 km north from wiranki, near the road Kiemieliszki-ukojnie-wir, you can find the former Polany estate area. In the second part of 19th century Polany belonged to Mikosz family (circa 1880, in the estate there lived 15 catholics, 9 evangelicals and 4 Jews). The estate had also distillery, brewery, watermill and windmill. In the beginning of 20th century - until 1939 - Polany belonged to Breitkopf family (circa 1931 there were 9 houses including distillery, in 1938 the estate had 7 houses and 81 inhabitants). The last owner of the estate was Wadysaw Breitkopf and he had to leave Polany in the Autumn of 1939, after the Soviet Red Army invaded Poland on 17 September 1939 and entered Polany on 19 September. The wooden manor house, built probably in the turn of 18th and 19th century in baroque-classicism style, situated in the park, is nonexistent today - it was destroyed at the time of the second World War or just after the war was over. In our gallery you can find the photo of Polany manor house from circa 1930.   
 
Next interesting place is Michaliszki (Michalishki, Mikhalishki) – also on the left side of Wilia (Vilia) river with unique baroque Saint Michael church from 17th century. Michaliszki (Michalishki, Mikhalishki), mentioned in 16th century, belonged that time to prince Radziwi, next to Proski – Polish noble family, and at the beginning of 17th century to Jakub Kieniszka who sold it in 1604 for Polish nobleman – Jan Brzostowski. The Brzostowski family were the owners of that town until 19th century – in 1823 the mansion was acquired by the Polish nobleman Mateusz Kotwicz and the Kotwicz family was the owner until the end of that century. First wooden church in Michaliszki (Michalishki, Mikhalishki) was founded in 1622 by Jan and ukasz Brzostowski brothers and after rebuilt in 1653 by the son of Jan Brzostowski – Cyprian Pawe Brzostowski and he additionaly founded first closter there. At the end of 17th century that wooden church burned and new owner of the town – Jan Wadysaw Brzostowski founded a new church which you can see today. In 1700 the bishop of Wilno (Vilna) – Konstanty Brzostowski consecrated new church. In 1812, at the time of the French-Russian war, when the Lithuania and Wilno (Vilna) province was under French occupation, the French soldiers burned Brzostowski manor house and partly plundered and demolished interior of the church. In 19th century the church has been restored several times. In 1857 count Konstanty Tyszkiewicz, at the time of his journey-cruise on the Wilia (Vilia) river, was visited Michaliszki (Michalishki, Mikhalishki) and described the town in his book “The riversides of Vilia”. At the time of the first World War – in the Autumn of 1915 Michaliszki (Michalishki, Mikhalishki) including church was demolished and burned by the German Army – the Wilia (Vilia) riverside was a line of the German-Russian front that time. The church was restored in 1920. At the time of the second World War and after then the church has been still opened. The last renovation was done in 2002-2003. In the interior you can see an unique sculptural reliefs in baroque style – decorative stucco works made circa 1695 probably by the Italian sculptor Piotr Perti, altars from circa 1700, beautiful wooden pulpit with golden details made circa 1700, lately baroque equipment from the second part of the 18th century. On the walls you can find few commemorative plaques in memory of Kotwicz family representatives (members) – Wincenty Kotwicz (died in 1830) and Anna Wincenta Kotwicz (died in 1855). The former closter built at the end of 18th century near the church was destroyed in the 1960s (part of this building can be seen on photo pre 1939 in our gallery). On the Michaliszki (Michalishki, Mikhalishki) cemetery (2 km west from the church) you can find a small chapel founded in 1857 by Kotwicz family and designed by famous Polish architect – Franciszek Jaszczod nowadays renovated. In the interior the memory plaques of Kotwicz, Jaszczod and Billewicz families can be found. Before 1939 Jewish community also lived in Michaliszki (in the 1920s more than 800 inhabitants including 620 Jews had lived there) – there was a synagogue built in 1877 and demolished probably at the time of the second World War. Nowadays you can find the Jewish cemetery with 150 tombstones - the last vestiges of Michaliszki Jewish community. The cemetery has 0,8 ha square and it is situated about 400 m south-west from the catholic church. The rabbi of Michaliszki (Michalishki, Mikhalishki) – Entin Hirsz – between 1929 and 1939 was also a president of the Michaliszki Gemilus-Chesed Jewish Charitable Affiliated Society. The poet - Menke Katz (1906-1991) was born in Michaliszki and he finished Jewish school there.

It is not far from Michaliszki (Michalishki, Mikhalishki) to wir (Svir) – the next small historical town on the way of your trip. wir (Svir), picturesque situated near the wir (Svir) lake, is probably the oldest town in whole region – founded in the 12th century, and in the 15th century it was an important place on old trade road Wilno (Vilna)- Polotsk. On the maps from 16th and 17th centuries the castle in wir (Svir) has been noticed. In 1579, at the time of Polish-Russian, Polish king Stefan Batory concentrated Polish Army in wir (Svir) before attack on Polotsk. In 1812 wir (Svir) was occupied by the French Napoleon’s army and they were attacked on Polotsk the same Batory’s way. From the 12th century until 19th century wir (Svir) was belonged to wirski noble family, after belonged to Biszewski family. At the time of the first World War in the years 1916-1917 the German-Russian front line was nearby (in our gallery you can find the photo from that time - it shows restaurant in Svir circa 1916). In the Autumn of 1920 Wilno (Vilna), Oszmiana (Oshmiana) and wiciany (Sventsiany) Districts including wir (Svir), named Central Lithuania, by Marshal Józef Pisudski order, was controled by the 1st Lithuanian-Belarussian Division under general Lucjan eligowski command and in March 1922 Wilno (Vilna) Province Parliament decided to incorporate that territory to Poland (it was accepted by League of Nations). From 1922 to 1939 wir (Svir) the same as Kiemieliszki (Kemelishki) and Michaliszki (Michalishki, Mikhalishki) was also situated in wiciany (Sventsiany) District Wilno (Vilna) voivodship Eastern Poland and had 1900 inhabitants (data from 1929) – mostly Poles and Jews (in 1925 about 850 Jews lived in the town), but also some Belarusians have been lived too. On 17-20 September 1939 Soviet Red Army invaded Eastern Poland and started occupation also wiciany (Sventsiany) District including wir (Svir). That time the Soviets incorporated wir (Svir) to Belarusian Soviet Republic. At the time of the second World War Polish partisans from the Polish National Army (Armia Krajowa, named also Polish Home Army) had been heroic fought with Germans and Soviets in that region, among others in 1943 Polish National Army troop commanded by Antoni Burzyski “Kmicic” (murdered by Soviets partisans in the Autumn of 1943) and next at the beginning of 1944 – Polish Home Army 4th Brigade “Narocz” commanded by lieutenant Longin Wojciechowski “Ronin”. Nowadays wir (Svir) is situated in Miadziol District, Minsk voivodship, Republic of Belarus. The town has an interesting scheme – there are two markets situated 200 metres each other – one is still trade place – second is a small park (in our gallery you can find photos of the market in 1930 and part of the market near church in 1931). Near the trade market you can find the most interesting historical building in the town – St. Nikolai’s church founded by the Fabian Kozie-Poklewski in 1653, rebuilt in neo-baroque style in 1908-1909. Te church was closed by the Soviets in 1961 – then they were established arms (weapon) factory which was worked until 1990 – in that year the church came back to local catholics. Now, inside the church you can see a small exbhibition with photos, which shows the church interior that time. In 2004 the new altar was installed inside. Adjoining bell tower from 17th century, mortuary from 18th century made in stones can also be seen. Opposite the church main entrance lies a bell made in 1701 with Latin’s sentence throwed down by the Soviets in 1939 or 1945 and iron cross – former installed on the church roof – in 1961 was also broken down. In the town you can also find some wooden houses from the beginning of 20th century. Near the park you can find a small hill – there is probably pre-Christian mound – an archaelogical monument of the ancient times. Following to an old legend the hill was heaped up by the Napoleon’s soldiers, scecond story – it was done by the Polish soldiers, another one – the knights of Polish King Stefan Batory – probably in July 1579 King Stefan Batory from the top of that hill revieved his army before attack on Polotsk. Until 1939, on the top of the hill there was a monumet with Polish eagle demolished by the Soviet Red Army soldiers after 17 September 1939. On the slope you can find the monument of Soviet soldiers, died here in 1944. From the top a magnificent view for the town and lake is spreading. Nearby the wir (Svir) a historical manor house from the beginning of 20th century is situated, unfortunately closed for tourists. An interesting can be information that Romuald Zienkiewicz - one of the first Belorussian folklorist (born in wiciany/Sventsiany District in 1811) in 19th century - was learned in wir/Svir parish school in 1818-1820.

From wir (Svir), along to wir lake
you can travel about 18 km south-east to Wiszniew (Vishnyev) but by the way you can visit Dobrowlany former estate area (named also Dombrowlany, Dubrowlany or Dumbrowlany), situated 4 km west from wir-Wiszniew road. In 16th century Dobrowlany belonged to Zenowicz family and next to Roski family starting from Lew Iwanowicz Roski in 1526 and final to Adam Stefanowicz Roski and Katarzyna Szwejkowska de domo Roska - the owner in 1595. In 17th and 18th centuries the estate had many owners. In 1628-1650 Dobrowlany belonged to Stabrowski family, next to priest Wojciech abiski and after - until 1685 - to Podbipita family. In the beginning of 18th century the owners were Bogusaw Unichowski and his wife Barbara, after that, from 1719 count Jakub Dunin, next his son-in-law prince Pawe Sanguszko and from 1785 to 1818 Abramowicz noble family. In 1818 count Adam Günther was bought Dobrowlany and in 1851 he divided the estate between three daughters: Matylda, Ida and Gabriela. After that the estate was bought by Stanisaw Chomiski - the owner of Olszew estate nearby and finally it was property of Chomiski noble family until the 1930s when the estate was parceled out. In Dobrowlany Gabriela Puzynina de domo Günther has been lived many years - she was count Adam Günthers daughter and she described Dobrowlany in her diaries "W Wilnie i dworach litewskich" ("In Vilna and Lithuanian estates"). Unfortunately the palace in Dobrowlany, built in 18th century by Sanguszko family and rebuilt in 1823-1830 in classicism style by count Adam Günther, is nonexistent today - devastated in 1915-1920 (first World War and Polish-Soviet War) it was burned in the beginning of 1920s (in our gallery you can find the German postcard with picture of Dobrowlany palace from circa 1917). The best times for the palace were in 19th century - in the interior there were many precious paintings of Polish painters like Smuglewicz, Norblin, Rustem, Czechowicz and more. In the palace library there were many old prints and documents including manuscripts. Inside the palace gothic chapel the examples of Polish, Turkish, French and Knights Templar old former weapon were stored. In the romantic park the old lindens and 500-years old oak were grown. There were also romantic arcade bridge, brick chapel, Egyptian gate, Chinese gazebo, gothic tower, and the stone in memory of duchess Izabella Czartoryska from Puawy. Today you can still find there some estate buildings and works like chapel built in 19th century in classicism style, shrine from 19th century, granary from 19th century in neo-gothic style and the rests of former palace park. In the 1830s and 1840s the Polish writer Ignacy Chodko has been visited Dobrowlany many times and described the estate in 1852 in his novel "Wyklty" ("The Pariah").  
 
You can back to wir (Svir) - Wiszniew (Vishnyev) road, travel south-east and soon you will come to Wiszniew former town, situated at the Wiszniewskie lake side. In the first part of the 16th century Wiszniew belonged to Biegaski Polish noble family and next to Dybowski Polish noble family, from 1569 until 1865 to Sulistrowski Polish noble family. In 1865, because of marriage of Irena Sulistrowska and Jan Aleksander Karowicz - Polish ethnographer, musicologist and language expert - the Wiszniew estate started belong to Karowicz Polish noble family. In the 1880s Jan Aleksander Karowicz probably sold Wiszniew for count Konstanty Buteniew-Chreptowicz but this information is not finally confirmed - "The Polish Kingdom and other Slavic countries dictionary" from 1893 informed that the owner of Wiszniew estate was Irena Karowicz de domo Sulistrowska that time. The manor house in Wiszniew was built circa 1780 by Tadeusz Sulistrowski and next rebuilt in neo-gothic style in 19th century but it was demolished at the time of the first World War. Nowadays you can see the catholic church founded by Tadeusz Sulistrowski in 1811-1820 in classicism style. After the Polish January Insurrection 1863 the church was changed for orthodox church and in 1918 was restored for catholic community. Nearby the church there is bell tower built at the beginning of 20th century and also old catholic cemetery. The another interesting old historic monument not far from the town is neo-baroque small chapel built in 19th century, unfortunately partly ruined after the second World War.
In Wiszniew, the Polish famous composer and conductor - Mieczysaw Karowicz was born in 1876. He was also a photographer and Polish alpine skiing pioneer, especially popularized Polish Tatra mountains. In 1895-1903, each year, he spent his summer vacations in Wiszniew estate. On 8 February 1909, Mieczysaw Karowicz died under the avalanche in Tatra mountains.
 
From Wiszniew travelling along the west side of Wiszniewskie lake, north-east first and after Syrmie village north-west - you will come to Szemetowszczyzna (Shemetovshtschizna) village soon. In 16th century the estate belonged to Szemiot family (known also as Szemioth or Szemiott), next to Adam Boski and after to his sister Katarzyna, married to Kacper Szwykowski, and finally to their daughter Zofia married to Jan Stabrowski. In 17th century the estate belonged to Przezdziecki family; in 1683, after Mikoaj Przezdziecki death, estate started belong to Zenowicz family. From the first part of 18th century until circa 1825 it was belonged Sulistrowski family, next change was when Konstancja Sulistrowska - daughter of Kazimierz Sulistrowski - marshal of Vilna province -married to Aleksander Skirmuntt. From that time until 1939 Szemetowszczyzna has belonged to Skirmuntt family. In 1930 the owner of the estate (3000 hectares square) was Bolesaw Skirmuntt. Unfortunately a beautiful wooden manor house built circa 1780 by Alojzy Sulistrowski in baroque-classicism style, surrounded by 20-hectares landscape park, is nonexistent these days - it was burnt by the Soviet partisans troop commanded by Fiodor Markow at the time of the second World War - in 1942  - that time Soviet partisans murdered also the last owner of the estate - Gabriela Skirmuntt, her daughter and more persons in the manor. The parts of the columns of the former manor porch and small church (former estate chapel) built on the turn of the 18th and 19th centuries with wooden bell tower from 19th century only can be seen nowadays. 
From Szemetowszczyzna go still north-west, on wir (Svir) way and you will find Zawirz (Zasvir) village where you can see baroque church founded by Krzysztof Zenowicz (the owner of Szemetowszczyzna) in 1713-1714. After the January Insurrection (1863-1864), in 1865 the church was converted for orthodox church - it came back to catholics in 1920. After the second World War the church was closed and devastated. It finally came back to catholics at the end of 20th century. In the past there was also closter building near the church - nowadays you can find the ruins of the walls. You can also visit catholic-orthodox cemetery and small cemetery of German soldiers died near Zawirz at the time of the first World War.

From Zawirz travel the same way north-west, near wir, cross the Wilno (Vilna)-Michaliszki-Postawy road, and come to  Komarowszczyzna village, where you can find an interesting modern manor house built at the beginning of 20th century and belonged to Starzeski Polish family that time and next until 1939 to Chomiski Polish family (the last owner was Ludwik Chomiski from Olszew and the estate had 3200 hectares). The front side has a pork with columns and Starzeski family coat of arms. There are also two mansion annexes, entrance gate and granary made in stones. The mansion complex is surrounded by 20-hectares park. Manor house and other mansion buildings are using by agronomical college.

Next interesting place you can find nearby Komarowszczyzna is former estate Olszew (Olshev, named also Olszewo). In 15th century the estate belonged to Gasztod family, next in 16th and 17th centuries to Kocieo, Kiszka and Kozie-Poklewski Polish families. At the end of 17th century Anna de domo Kozie-Poklewska married to Ludwik Jakub Chomiski - from that time until 1939 Olszew has belonged to Chomiski Polish noble family - the last owners of Olszew estate (in 1930 had 3642 hectares) were Ludwik Chomiski and his wife Stefania. Unfortunately the beautiful wooden manor house, built by Ludwik Jakub Chomiski at the beginning of 18th century, was destroyed in the 1980s. The manor house had also lateral wooden and partly brick flanks built in 19th century and rebuilt probably in the beginnings of 20th century. The front side had a porch with columns from 19th century. The manor was surrounded by beautiful landscape park at the Stracza riverside, planted in 18th century where the interesting element was sundial probably from 18th century. The household accessories in the interior are also remarkable: wooden encrusted furniture from 18th century, portraits and landscapes from 18th and 19th centuries painted by Jan Rustem, Walenty Wakowicz, Micha Rouba and more, bronze Japanese tureens, cristal vases and specially amazing bibliotheca with 10000 books from 17th and 18th centuries mostly where the most valuable was Polish "Kodeks Olszewski Chomiskich" (Chomiski family codex from Olszew) from 1550 with the one of the oldest monument of Polish language in Grand Duchy of Lithuania - "Chronika W.X.Lit." (Drand Duchy of Lithuania Chronicle), Polish text of "The Statutes of Lithuania" from 16th century and description of Polish King Sigismund III Vasa expedition to Moscow at the beginning of 17th century. Before 1939 Olszew was also a famous holiday chateau - nowadays you can find only the ruins of the manor brick flanks and vestiges of the park. On the catholic cemetery you can find the grave of Polish Army 13 Cavalry Regiment major Marian Ostróg-Kisielewicz - in 1944 he was a commander of Polish Home Army 23 Brigade - he was killed on 21 June 1944 in fighting with Germans near okciany village.
From Olszew you can travel to Belarusian-Lithuanian border, a stone’s throw away is  yntupy (Lyntupy) town – 15 km south east from wiciany (Sventsiany). At the beginning of 18th century yntupy (Lyntupy) was belonged to Hülzen family, and from the second part of that century until 1863 belonged to Buczyski Polish noble family. In 1863-1944 the town belonged to Biszewski Polish noble family (coat of arms Abdank). In the years 1922-1939 the town was situated in Wilno (Vilna) voivodship, wiciany (Sventsiany) District Eastern Poland and 965 inhabitants lived in that town. Nowadays you can see there two interesting historical buildings. First is catholic church (you can see this church on postcard from 1916 in our gallery) built between 1908-1914. In the interior you can admire the copy of painting of Our Lady of the Gate of Dawn. On the cemetery near the church you can find the grave of Wincenty Dowgiao (died in 1859) - the chairman of the Lithuanian-Wilno district court, the owner of Romaniszki estate near yntupy and his wife Anastazja Dowgiao (died in 1862). The second interesting historical building is Biszewski family palace complex founded in 1907 and designed by the famous Polish architect Tadeusz Rostworowski (see the palace on postcard from 1916 in our gallery)  including palace park pavillons in classicism style and other buildings like stony tower and brigde in estate landscape park. On the catholic cemetery you can find among others the tombstone on the grave of Jerzy Biszewski (died in 1879) - the owner of yntupy and the graves of Dowgiao family - the owners of Romaniszki estate near yntupy. Specially interesting is the grave of unknown soldier from 1920. There were buried Polish Army soldiers died in fighting against Bolsheviks. On the wooden cross the coat of arms of Lithuania (Pursuit / Pahonia) and Poland (White Eagle) and text in Belarusian language: "For our freedom and yours" can be seen. On the socle of the cross there is memory plaque from 1930 with text in Polish language: "For unknown soldier died for freedom of motherland the people of yntupy community in 10-years anniversary of Bolsheviks invasion 1920-1930". Former climate of the town you can feel if you will see the old postcards with views of the market in Easter Holidays 1917, and main street in the Winter of 1915/1916. Circa 2 km east from yntupy, in wirduny village, you can find old grave of January Uprising 1863 insurgents. On the grave the stone-memory plaque pre 1939 can be seen and also the text in Polish language, which means: "Here were buried the heroes died for freedom of motherland in 1863.".
 
Writing about yntupy, good to mention former estate Romaniszki, situated 2 km west from yntupy and approximately 10 km south-east from wiciany/Sventsiany. Romaniszki from 16th century until the beginning of 19th century belonged to Giedroy noble family. In 1814, because of marriage of Anastazja Giedroyciówna with Wincenty Dowgiao, started belong to Dowgiao Polish noble family and was a property of this family until circa 1939-1940. In 1928 the owner of the 1600 ha square estate was Wadysaw Dowgiao and after his death, the last owner was his wife - Helena Dowgiao de domo Wagner. Unfortunately the beautiful wooden manor house from 18th century was destroyed-burnt at the time of the second World War - nowadays you can only see the small lateral part of the former manor house but it is ruined. Before 1939 on the estate area there were also a beautiful landscape park, wooden mansion annex, greenhouse and stony park pavilion - all destroyed at the time of the war.   

Circa 20 km east from yntupy (Lyntupy) is Komaje (Komai) - next interesting small village on our route. In XVI and XVII centuries former town belonged to Proski and Rudomino-Dusiatski families. In 1722 Krzysztof Sulistrowski bought the estate from duchess Katarzyna Rudomino-Ogiska. The Komaje estate was a Sulistrowski family property until 1875 - that time it was divided and the part was included in Czechowicz family property. The last owner until 1939 was Irena Czechowicz and the estate had 300 ha square.  In 1930 the town had 380 inhabitants and was the center of the community. In 1938 Komaje had 79 houses and 485 inhabitants. In Komaje you can see the church founded in 1603-1606 in gothic style - the oldest church in whole region. The church facade has two towers in rotund shape and beautiful iron cross on the top. In the interior the wooden roof from 17th century, main altar from the second part of 18th century with sculptures, ornaments and Madonna with Child painting from 17th century can be seen. You can find there also baroque organ from 18th century. Near the church the stony cross from 15th-16th century (2,5 m height) can be found. On the old cemetery the Polish tombstones from 19th and 20th centuries can be found.

If you will come to that region you can not forget about visitting small village Worziany (Vorsiany), situated 9 km north-east from Kiemieliszki (Kemelishki). There is a cemetery of Polish soldiers from 5th Brigade of the Polish National Army (Armia Krajowa, named also Polish Home Army), who died here on 31 January 1944 in heroic fighting with German troops from Wehrmacht. The soldiers of Polish 5th Brigade commanded by the captain Zygmunt Szendzielarz “upaszka” were won the battle – 19 Poles and 63 Germans died in this place. On 10 June 1995 there took place a ceremony of consecration Worziany (Vorsiany) war cemetery, renovated by the Polish Council for the Protection of Memory of Combat and Martyrdom. If you want to find that village you have to go from Kiemieliszki (Kemelishki) to north-east to usiny village and next the same way via Kuciszki village you will come to Worziany (Vorsiany).
 
About 4 km north from Worziany, near the Belarusian-Lithuanian border, on the deserted former Strypiszki village area (nowadays the village is nonexistent) the very interesting wooden Old Believers church from 18th century can be found - it is an unique example of wooden sacred and folk art. The temple has a small wooden square tower on the roof with a small bulb on the top. The front wall has folk wooden decoration and in the interior, without church equipment, the interesting wooden carved elements can also be seen. Before 1939 the Strypiszki temple was situated on the Kiemieliszki community area and belonged to Eastern Old Believers Church of Poland. In 1927 there were 645 worshippers. The last rebuilding was done in 1910. The church has been opened after the second World War until the 1990s - most of worshippers come from the Lithuanian side - from Podbrodzie town and Powiewiórka, Piorki and Zuów villages. After 1991 the border points on the Lithuanian-Belarusian border line in the surroundings were closed and the people from Lithuanian side stopped to come to the church. Nowadays the church is derelict and technical condition of the building is not so good - need renovation urgently. In 2005 the Strypiszki Old Believers church was registered as a historical-sacred monument and after that the Old Believers community from Minsk-Belarus have been tried to receive an approval for disassembly and reconstruction in Minsk but these days it still can not be done. Anyway the future of this sacred monument is really unclear and looks rather badly - maybe this is the last moment to see this church but unfortunately the  former Strypiszki village area is closed for tourists because of border zone location. 

From Worziany, travelling east and next north, via Hadziuny and Barany villages, after 12 km you can come to Szajkuny former estate. In 19th century Szajkuny belonged to Kuczewski family and next, until 1944 to Swolkie family. The last owners were Konstanty Swolkie and his wife Wanda Swolkie. Unfortunately the beautiful wooden manor house built in 17th century was burnt in 1929, earlier - in 1920 - the manor library with 3000 volumes, including books from 16th and 17th centuries, was plundered by Bolsheviks. On the estate area there were also: wooden mansion annex with two column porchs, wooden granary from 17th century, wooden smokehouse, administrator’s house and stable. Behind the manor house, an English park was situated. The last relic of the former estate is burial chapel of Swolkie family, built in circa 1840 in classicism style (similar to burial chapel of Mostowski family in Cerkliszki near wiciany/Sventsiany - nowadays nonexistent). The chapel building has been plundered and demolished many times after the second World War and nowadays, devoided of the roof, is ruined. Good to know that at the time of the second World War, the Szajkuny estate was a supply base for Polish Home Army (Armia Krajowa) troops, especially for 5th Wilno Brigade commanded by captain Zygmunt Szendzielarz "upaszka", who was a son-in-law of Wanda Swolkie - the last owner of the estate.

From the Szajkuny former estate area travel north to come to Kluszczany town. In 18th century Kluszczany belonged to Korsak family and next, after the marriage of Jan Korsak’s daughter Leokadia Korsakówna with Wincenty Szyryn, started belong to Szyryn family and was a property probably until beginning of 20th century (in 1880 Henryk Szyryn was an owner of the estate and he died in 1905). In 1866 Kluszczany had only just 14 houses and 77 inhabitants inlcuding 15 Jews but in circa 1880 the town had 337 inhabitants. In 1938 there were 29 houses and 167 inhabitants. Aprat from the other small companies the Mieczysaw Karpiski’s general store has been worked in the 1930s in the town. The most interesting in the town was the wooden church founded by Szyryn, Kuczewski and Swolkie Polish families and built in circa 1870-1875 (probably with parts of the former church founded by Jan Korsak in 18th century). In the interior there was a memory plaque of priest Konstanty Stepowicz (1890-1926) - Belorussian poet known also as Kazimir Swajak - who was a rector in this parish after 1915, later he also worked in Komaje and Zawirz churches. Unfortunately on 6 June 2017 the church was completely destroyed by the fire. Approximately 200 meters south from the church area you can find a 0,7 ha square catholic cemetery with Polish tombstones and graves from 19th century and beginning of 20th century like tombstones of: Józefa de domo Szyryn Szyrynowa (died in 1870), Henryk Szyryn (died in 1905), Tadeusz Kuczewski and his wife Waleria Kuczewska (tombstone from 1856), Ewa Zajczkowska de domo Kuczewska (died in 1875), Ignacy Kuczewski (died in 1904). On that cemetery you can also find the grave of Polish Army officer lieutenant Janusz Sieklucki, from 11th Cavalry Regiment, who
 was hidden in Szajkuny from Autumn 1941 to 1942 when he runned into a Lithuanian ambush and was shooted by the soldiers from Lithuanian troop. Good to know that at the time of Polish-Lithuanian January Uprising 1863 - on 25 June 1863 - the battle was happenned about 3 km east  from the town (near the okciany village) - the 40 partisans under command of Gustaw Czechowicz were fought against Russian troop under command of colonel Miezencov. Few kilometers north from Kluszczany the Lithuanian-Belarusian border line crosses the road so you have to back and go south-east to Stracza village where you will find the crossroad and roads to Kiemieliszki, Michaliszki, wir, Wiszniew, yntupy and other interesting places which were described in this sightseeing route.

When you will visit wir surroundings you can also see Narocz lake - the biggest lake of interwar Poland. The reservoir area has 80 km square, 13 km length, 10 km width and circa 30 m depth, the circuit has circa 40 km. In the centuries the lake was a border - in 1795 it was divided by the Second and Third Partitions of Poland line, from the end of 18th century the border of districts also divided lake and the west part of the lake was belonged to wiciany District until 1925, later to Postawy Dictrict. In 1915-1917 the German-Russian front line also divided Narocz lake and in March 1916 there was a German-Russian battle of Narocz lake when circa 80 thousand of Russian soldiers and circa 40 thousand Germans were killed. Many yeras later the remain of the first World War was still barbed wire on the lakeside originally fortified the war front line. In the interwar period the Polish authorities started Narocz lake region tourism development process. In 1929, with a help of Wilno vivode Wadysaw Raczkiewicz, the first tourist hostel was opened on the east side of the lake, situated between Miastro and Narocz lakes, near Hatowicze village. The hostel was designed with elements of Zakopane architectonic style. In 1933, on north-west coast the school tourist hostel was opened and conducted by Henryk and Tadeusz Gowacki brothers. The hostel area was prepared for 100 guests and included yacht harbour, sport equipment rental and recreation area (all was burned by the Latvian and German Nazi SS troops in September 1943). In the neighbourhood, in the late 1930s, the League of Tourism Support hostel for 70 guests, included private beach and garage for 10 cars and scouts hostel were started their activity. In the 1930s the sailing training camps, sailing racings, canoe trips, ice boats racings and ski trips were organized in Narocz lake region. Probably once - circa 1935 - the rally around the lake was also organized there. Region tourism development was supported by the Polish infrastructure investments. The former German narrow railway line yntupy-Kobylnik was renovated in the 1930s and in 1937 the new railway stretch Kobylnik-Narocz was opened. In the late 1930s the regular bus line Wilno-Michaliszki-wir-Narocz-Miadzio was also activated. So many private hostels and tourist quarters were prepared that time for guests not only from Wilno but also from Warsaw and other cities of Poland. From 1935 the Polish State Forests Board from Wilno started to project a lake fish culture including 5 millions vendece juvenile fish (moved from Peipus lake in Estonia) and also Baltic white fish, eel, tench and pikeperch which was a base of modern fish economy. At the time of the second World War this region was an operation area for Polish Home Army (Armia Krajowa) and also Soviet partisans. In 1943 the Polish Home Army troop commanded by lieutenant Antoni Burzyski "Kmicic" had a base near Narocz lake. In August 1943 most of Polish soldiers, with their commander "Kmicic", were treacherous arrested and killed by the Soviet partisans from Fiodor Markov Soviet troop in Soviet base 2 km east from Polish quarter. In the first part of 1944 this region was an operation area for Polish Home Army 4th Brigade "Narocz" commanded by lieutenant Longin Wojciechowski "Ronin". After the war the Narocz lake and few village communities were joined in Miadzio / Myadzyel Dictrict of Belarusian Soviet Republic. In the 1960s, after the accession of the few villages, the Narocz tourist resort was established including guest houses, hotels and health resorts which are active also nowadays. In 1999 the Narachanski National Park was established and it takes 97 thousand hectares square area.   
 
Text: Jacek Szulski 
Copyright © 2009-2017 Jacek Szulski / podbrodzie.info.pl

NOTE: words in blue and green colours are active – if you will click on these words you will open the photos from galleries.

 

 

  



 

Materiay, zamieszczone na stronie podbrodzie.info.pl s chronione prawem autorskim. Kopiowanie i rozpowszechnianie bez pisemnej zgody autorów i wacicieli jest zabronione.

The contents of podbrodzie.info.pl website are protected by copyright law.
Copying and distribution without authors and owners permission prohibited.


Dėmesio: podbrodzie.info.pl tinklalapio mediag kopijuoti ir platinti be raštiško nuotraukų autorių ir savininkų sutikimo draudiama.


Copyright
© 2009-2017 Jacek Szulski / podbrodzie.info.pl 

 
Wykonanie: Strony Internetowe Cake