Podbrodzie i okolice Wirtualna Wileńszczyzna


Zuów - uroczysto w 150-t rocznic urodzin Marszaka Józefa Pisudskiego - fotoreporta - fot. Vladas Šarėjus -
 5 grudnia 2017 r.


Zuów - uroczysto w 150-t rocznic urodzin Marszaka Józefa Pisudskiego - fotoreporta - fot. Walery Jemieljanow - 5 grudnia 2017 r.


Podzikowanie Ambasady RP w Wilnie za wsparcie akcji dokumentowania polskich miejsc pamici narodowej na Litwie - 16 padziernika 2017 r.


Ukazaa si ksika historyka dr Mariusza Kolmasiaka "Kolebka Wielkoci. Zuów, miejsce urodzenia Marszaka Józefa Pisudskiego"



Zuów - miejsce urodzenia Marszaka Józefa Pisudskiego - fotografie i pocztówki sprzed 1939 r.

W dziale "Zdjcia i pocztówki do 1939 r." ostatnio dodane: 

fotografie sprzed 1939 r. przedstawiajce kaplic Michaowskich w Zuowie
,

fotografia z 1935 r. przedstawiajca defilad 23 Puku Uanów Grodzieskich w Zuowie w dniu imienin Marszaka Pisudskiego,

fotografia z 1937 r. przedstawiajca sadzenie pamitkowego dbu w Zuowie przez Prezydenta RP Ignacego Mocickiego,

fotografia z ok. 1938 r. przedstawiajca rzek Mer zim,

fotografie z 1916 r. i pocztówka sprzed 1939 r. przedstawiajce koció w Gajdach k. Rymszan,

pocztówka z ok. 1915 r. przedstawiajca meczet tatarski w Widzach,

fotografie z ok. 1916 r. przedstawiajce zbombardowany koció w Widzach,

fotografia wykonana w sierpniu 1919 r. przedstawiajca wizyt Józefa Pisudskiego w Zuowie,

fotografie z l. ok. 1920-1933 przedstawiajce Marszaka Józefa Pisudskiego oraz Jana Pisudskiego,

fotografia z 1935 r. przedstawiajca trumn Marszaka Józefa Pisudskiego na Wawelu podczas uroczystoci pogrzebowych.


 







TRASY TURYSTYCZNE / SIGHTSEEING ROUTES

WICIANY i OKOLICE: CEJKINIE, CERKLISZKI, DAUGIELISZKI, DUKSZTY, GIERKANY, HODUCISZKI, JURGIELISZKI, KOCZERGISZKI, KOTYNIANY, KOMAJE, KOMAROWO, KOZACZYZNA, ABONARY, YNGMIANY, YNTUPY, MICHAOWO, MIELEGIANY, NOWE WICIANY, POUSZE, PONIYSZKI, PRZYJA, RAJ, SYGUDYSZKI, SZWINTA, TWERECZ, WASIEWICZE



WERSJA POLSKA (ENGLISH VERSION BELOW)

Turyci z Polski, przyjedajcy na Wileszczyzn skupiaj si gównie na zwiedzaniu Wilna i jego bliskich okolic np. Trok nie wiedzc, e kraina ta jest znacznie bardziej rozlega, zrónicowana krajobrazowo, obfitujca we wspaniae zabytki kultury, a take pikn, nie zniszczon jeszcze przez dziaanie czowieka przyrod. Jedn z niedostrzeonych jeszcze czci tego regionu jest m.in. obszar dawnego powiatu wiciaskiego, podzielony obecnie granic na cz zachodni - litewsk i wschodni - biaorusk. Stolic tej czci Wileszczyzny s wiciany, które chciabym opisa w niniejszym artykule.
Moje pierwsze zetknicie si ze wicianami byo do nietypowe. Majc lat 8 lub 10 obejrzaem serial "Czterej pancerni i pies", gdzie w którym z odcinków jeden z bohaterów - onierz I Armii WP - niejaki Szaweo ze smutkiem mówi swemu bratankowi, e oni ju do Starych wician nie wróc. Oczywicie wizao si to z faktem, i wiciany (przed 1939 r. zwane potocznie Starymi wicianami, aby odróni je od niedalekich Nowych wician),  wraz z caym województwem wileskim znalazy si po II wojnie wiatowej poza granicami Polski. Dwiczna nazwa miasteczka utkwia mi w pamici i kiedy w 1998 r. przyjechaem po raz pierwszy na Wileszczyzn, oczywicie od razu zapragnem zobaczy to miejsce. Poniewa moja ona pochodzi z tych stron, póniej jeszcze wiele razy miaem moliwo odwiedzi miasteczko.
Miejscowo pooona jest okoo 80 km na pónocny-wschód od Wilna, po stronie litewskiej, przy granicy z Biaorusi. Z Wilna dojecha tam mona samochodem dobr i nie zatoczon szos przez Niemenczyn i Podbrodzie lub autobusem kilka razy dziennie kursujcym t sam tras. 
wiciany (Švenionys) uwaane s za jedn z najstarszych osad na Litwie, ale data powstania nie jest znana, w redniowieczu w wicianach krzyoway si kupieckie szlaki handlowe prowadzce z Poocka i Witebska do Wilna i dalej na zachód - do Prus i Mazowsza. W XV w. w wicianach i okolicznych miejscowociach Wielki Ksi Litewski Witold osiedli Tatarów, których potomkowie zajmowali si rzemiosem; za ich spraw wiciany stay si ju w redniowieczu znanym centrum rzemiosa. Prawdopodobnie znajdowa si tu dwór ksicy Witolda. W powieci historycznej Józefa Ignacego Kraszewskiego „Krzyacy 1410. Obrazy z przeszoci” (wyd. osob. Warszawa 1884), rycerze krzyaccy wysyani s wanie do wician. Ju w 1486 r. wiciany posiaday prawa miejskie, a w 1565 r. mieci si tu jeden z trzech sdów ziemskich ówczesnego powiatu oszmiaskiego. W XV i XVI w. miejscowo naleaa do znanego w Wielkim Ksistwie Litewskim rodu Gasztodów. W 1792 r., w wyniku uchwalenia rok wczeniej Konstytucji 3 Maja i w zwizku z nowym podziaem administracyjnym Rzeczpospolitej Obojga Narodów, utworzono powiat zawilejski ze wicianami, który po rozbiorach, w 1843 r. przemianowano na powiat wiciaski. W 1794 r., w czasie Insurekcji Kociuszkowskiej na okolicznych terenach zwoano pospolite ruszenie, na którego czele stan ksi Micha Ogiski. Dziaania powstaców miay na celu dywersj przeciwko Rosjanom i wyparcie wojsk rosyjskich z tej czci Wielkiego Ksistwa Litewskiego. Wojska pospolitego ruszenia przeszy wtedy przez powiat wiciaski idc na Dyneburg o czym wspomina ks. Ogiski w swych pamitnikach. W 1795 r. po III rozbiorze miasto znalazo si na obszarze zaboru rosyjskiego, na terenie utworzonej w 1801 r. guberni Litewsko-wileskiej (od 1840 r. gubernia wileska) i w pierwszej wierci XIX w. byo wasnoci rosyjskiego admiraa Czyczagowa, a w 1837 r. zostao wykupione przez Skarb Pastwa. Dugo pamitany by tu rok 1812, kiedy to w wicianach i okolicach najpierw stajonowa 5 korpus armii rosyjskiej, dowodzony przez cesarzewicza ksicia Konstantego (krótki opis pobytu carskiej armii w miasteczku przedstawi Lew Tostoj w III tomie powieci "Wojna i pokój", gdzie opisa grabie prowiantu i mienia okolicznej szlachty przez oddziay rosyjskie), a nastpnie przez wiciany maszerowaa, wypierajc Rosjan, wielka armia Napoleona, podobno cesarz przyjmowa tutaj defilad swych wojsk stojc na balkonie niewielkiego drewnianego dworku (defilada miaa miejsce prawdopodobnie 17 lipca 1812 r.). Dworek ten sta jeszcze w okresie midzywojennym przy ul. Wileskiej, zaopatrzony w stosown tablic informujc o jego historii. Dom uleg zniszczeniu w czasie II wojny wiatowej, w 1943 r. W czasie Powstania Listopadowego 1830-1831 obszar ten by objty dziaaniem partyzantki polskiej. Na cmentarzu przykocielnym pochowany jest dowódca jednego z oddziaów partyzanckich - ks. Onufry abu, który poleg 12 kwietnia 1831 r. podczas szturmu wojsk powstaczych na miasto. Garnizon rosyjski miasta nie by wówczas zbyt silny - skada si z 80 inwalidów wojennych pod dowództwem por. Gorajskiego oraz 60 ludzi gwardii konnej pod dowództwem ppor. 2 morskiego puku Surkowa, natomiast oddzia atakujcych powstaców liczy tylko 30 osób. Opis bitwy mona odnale w ksice Kazimierza Bieliskiego "Rok 1831 w powiecie zawilejskim (wiciaskim)", wydanej w Wilnie w 1931 r.: "Ks. abu dowiedziawszy si od pojmanego Skrutkowskiego, e w wicianach nie spodziewaj si ataku, zwróci si do powstaców z krótk, gorc przemow. Przypomnia, za co id walczy, zapau wzbudza nie potrzebowa. Bogosawi oddziaek i stanwszy na czele czwórkami uformowanego, ruszy na ostatnie wzgórze, zasaniajce jeszcze powstaców przed wzrokiem wroga. Gdy ju nie byo monoci dalszego ukrywania si, ks. Onufry da haso do ataku, oddzia ruszy naprzód. W garnizonie rosyjskim zapanowa popoch. Jednake czas potrzebny na przebycie okoo kilometra odlegoci, dzielcej powstaców od miasta, pozwoli Rosjanom sprawi jako-tako szyk na rynku przed haupt-wacht. Wpadajcych powstaców powitano salw (...) Powstacy rzucaj si na szeregi wrogów. Z inwalidami poszo atwo. Porucznika Gorajskiego wzito do niewoli. Kazimierz Bortkiewicz natar na ppor. Surkowa, otoczony jednak przez gwardzistów musi rejterad ratowa wasne ycie. Ks. Onufry atakuje dzielnie oddzia gwardii, mierzy z pistoletu w junkra, ksicia Golicyna, który tu przyby z Widz, jednak chybia, w zamian dostaje od niego pierwszy postrza. Pada nowa salwa, jeszcze trzy kule przeszywaj pier ksidza abucia. Ciko ranny spada z konia, dobito go bez litoci bagnetami (...) Bya to wielka strata, strata przede wszystkim moralna. Pozbawieni przewodnika, a napotkawszy silny opór, powstacy cofaj si i uchodz z rynku rozmaitemi drogami, zostawiajc kilka trupów. Lecz i Moskale byli dostatecznie przeraeni. Nie zwaajc, i powstacy si rozpierzchli, pporucznik Surkow z niewielkim taborem i oddziaem gwardii popiesznie wycofa si na Widze. Na wie o tem powstacy ponownie zbieraj si i wpadaj do miasta. (...) Zdobywaj wizienie (...)  W rce zwycizców dosta si cenny dla nich up: 80 karabinów, 8 pudów kul, dua ilo pótna, sukna i skóry. Zwycistwo cakowicie byo po stronie powstaców. Miasto w ich rku. Drogo je jednak okupiono, bo krwi najlepszych synów tej ziemi."  W dniu 20 kwietnia 1831 r. w wicianach powsta Tymczasowy Rzd Powiatowy, wydajcy swe wyroki i postanowienia w imieniu Tymczasowego Rzdu Polskiego. W skad Tymczasowego Rzdu Powiatowego weszli: hrabia Edward Mostowski z Cerkliszek - marszaek zawilejski, Stanisaw Bortkiewicz - b. podkomorzy zawilejski, Adolf Kublicki, ks. Wincenty Zawadzki - kanonik, hrabia Adam  Günther z Dobrowlan, kapitan wojsk polskich Micha Wojnicki, Bernard Czechowicz - b. podkomorzy zawilejski, Micha Mikosza - wojewódzki sdzia graniczny, Fabian witecki - adwokat, Wincenty Felicjan Prószyski - b. asesor 2 depart. Gównego Sdu Litewskiego, Ludwik Polkowski - geometra, Stanisaw Kwinta(o) - asesor sdu niszego zawilejskiego, Józef Jastrzbski - sdzia graniczny powiatu zawilejskiego, Stanisaw Radwaski - adwokat, Micha Skrutkowski - sekretarz powiatowego marszakowskiego urzdu szlacheckiego. Gównym dowódc wojsk powstaczych powiatu zawilejskiego (wiciaskiego) zosta Wincenty Bortkiewicz - weteran wojny polsko-rosyjskiej 1792 r., uczestnik Powstania Kociuszkowskiego i obroca Warszawy w 1794 r. - waciciel majtków Polesie i Pelikany k. wician. Dowódc kawalerii powstaczej zosta kapitan wojsk polskich Jan Piotrowski, a dowódc piechoty kapitan wojsk polskich Micha Wojnicki. Sia zbrojna powiatu wiciaskiego osigna wówczas maksymaln liczb 3000 ludzi. Najwiksze nasilenie walk przypado na okres kwiecie-czerwiec 1831 r., m.in. bitwa pod Koczergiszkami 21 maja 1831 r. zakoczona cakowitym zwycistwem wojsk powstaczych. Po upadku powstania powiat dotkny represje rosyjskie, wiele majtków zostao skonfiskowanych, a ich waciele aresztowani lub zmuszeni do emigracji. Na pocztku l. 40-tych XIX w. krótko wikarym w kociele wiciaskim by Ludwik Adam Jucewicz (1813-1846) poeta i folklorysta, etnograf i historyk literatury, jeden z pierwszych litewskich archeologów, (korespondent w latach 1839-1842 Józefa Ignacego Kraszewskiego, 2 listy z roku 1839 wysa do pisarza wanie ze wician). W latach czterdziestych i pidziesitych XIX w., przez 18 lat, honorowy urzd kuratora szkoy powiatowej w wicianach, sprawowa Ignacy Chodko, autor "Obrazów litewskich". Pisarz angaowa si take w prace lokalnego komitetu wociaskiego, za co obywatele powiatu wiciaskiego, na sejmiku, uchwalili i podpisali specjalne podzikowanie. Doskona etnograficzn charakterystyk dawnego powiatu wiciaskiego przytacza Emma Iwaszkiewiczowa w artykule „Wesele w wiciaskiem”, zamieszczonym w pracy zbiorowej pod tytuem „Upominek wileski”, wydanej w 1880 r. w Wilnie dla uczczenia 50-lecia dziaalnoci artystycznej J.I.Kraszewskiego. Autorka opisuje tam ówczesne zwyczaje i obrzdy miejscowej ludnoci, bardzo plastycznie, a czsto wrcz humorystycznie ukazujc czytelnikowi dzie powszedni i witeczny mieszkaca okolic wician w drugiej poowie XIX wieku. Niektóre z opisanych tam zwyczajów miejscowa ludno zachowaa do dzi.
W czasie Powstania Styczniowego 1863 r. w tym rejonie stoczono kilka potyczek z wojskiem carskim, m.in. w okolicach wsi Antoledzie (Antaliede, ok. 10 km na pónocny-zachód od Nowych wician), gdzie nad rzeczk ukna (Luknele) do dzi zachowa si may cmentarzyk polegych w tym miejscu powstanców 1863 r.
 - s to dwa groby usytuowane ok. 50 m od siebie - w pierwszym pochowano dwóch powstaców, a drugi jest zbiorow mogi jedenastu powstaców. Oba groby posiadaj pomniki wraz z tablicami w jzyku polskim, ufundowanymi przez 3 kompani graniczn 20 batalionu KOP (Korpusu Ochrony Pogranicza) w 1932 r. W dniu 21 maja 1863 r. rozegraa si tutaj zwyciska dla Polaków bitwa midzy powstacz grup Albertyskiego liczc 380 ludzi, a kombinowanym rosyjskim oddziaem zoonym z 3 rot piechoty i 60 kozaków pod dowództwem pk Pótorackiego. Janina Jakubianiec-Czarkowska, w swej ksice „Powstanie 1863 roku w powiecie wiciaskim” przytacza opis tego starcia: „Albertyski powiadomiony przez Wyszyskiego o ruchach Potorackiego w czasie gdy Rosjanie przeszukiwali lasy abonarskie cofn si na pdn.-wsch. i zatrzyma si koo rzeczki ukny. Tutaj zwoa narad, na której postanowiono czeka i dopuci do spotkania si z nieprzyjacielem (...) Na miejsce do walki obrano teren pokryty zarolami i otoczony botnist i grzsk rzeczk ukn. Pracujc gorczkowo ca noc, stanowisko z natury obronne umocniono jeszcze wnkami strzeleckiemi. Zaledwie ukoczono przygotowania, gdy o 7-mej rano, 21 maja, zauwaono zbliajcego si w tyralierce nieprzyjaciela, którego gdy zbliy si na odlego 20 kroków, przyjto rzsistym ogniem. Trzykrotnie próbowali Rosjanie zdoby obóz, ale dzielna postawa powstaców zniweczya wysiki onierzy. W midzyczasie sztabs-kapitan Kouchow z 2-gim strzeleckim oddziaem zamierza sforsowa most, ale ostrzeliwany gwatownie, poniósszy straty, wycofa si i ukry w lesie nie próbujc po raz drugi szczcia. Natomiast, gdy 2-ga strzelecka rota pod dowództwem kpt. Chruszczowa przeprawia si koo lasu i zamierzaa wszystkiemi siami uderzy od frontu, a 3-cia linjowa z kpt. Szyszkinem na czele zacza w bród przechodzi rzeczk, powstacy z okrzykiem „hurra” rzucili si z tak brawur na nacierajce szeregi, ze nieprzyjaciel zacz si cofa i przyparty do bota musia ratowa si ucieczk (...)”. Bitwa ta nazywana jest take bitw pod abonarami. Warto pamita, e powiat wiciaski jako pierwszy na Wileszczynie wystpi wtedy zbrojnie przeciwko Rosjanom. W wicianach powoano wówczas Komitet Powiatowy jako cz Wydziau Zarzdzajcego Prowincjami Litwy, powoanego przez powstaczy Rzd Narodowy. Komitet ten mia za zadanie dopomaga powstacom poprzez dostarczanie ywnoci i informowanie o ruchach nieprzyjacielskich wojsk, a take wypacanie odu partyzantom i poredniczenie w utrzymywaniu korespondencji pomidzy Rzdem Narodowym, a dowódcami oddziaów. O dramatycznych losach powstaca styczniowego Jana Wasilewskiego z powiatu wiciaskiego pisze Józef Ignacy Kraszewski w swej publicystyce „Rachunki na rok 1868”. Innego powstaca 1863 r. z powiatu wiciaskiego - Jana obanowskiego, powieszonego 6 wrzenia 1863 r. w Traszkunach za przebywanie w oddziale powstaczym - wymienia Wacaw Studnicki w swym opracowaniu „Rok 1863 - wyroki mierci”, wydanym w maym nakadzie w Wilnie w 1923 r. Bardzo ciekaw, unikatow pozycj, opisujc histori powstania 1863 r. w okolicach wician jest praca Janiny Jakubianiec-Czarkowskiej „Powstanie 1863 roku w powiecie wiciaskim”, wydana w wicianach w 1934 r. równie w maym nakadzie. Autorka m.in. przedstawia tam list zoon z 224 nazwisk osób biorcych udzia w powstaniu 1863 roku w powiecie wiciaskim. Najstarsi mieszkacy tych okolic wspominaj take o miejscu w okolicach wician (przy drodze wiciany-Nowe wiciany) zwanym "Gór strace", "Gór wisielców" lub "Gór wiesza", gdzie podobno w 1863 r. dokonywane byy egzekucje powstaców, niestety, obecnie miejsce to jest trudne do zlokalizowania. Jeszcze przed Powstaniem Styczniowym przez teren powiatu przeprowadzono lini kolei warszawsko - petersburskiej (oddana do uytku w 1862 r.), która jednak omina wiciany od zachodu, przyczyniajc si do powstania konkurencyjnej miejscowoci Nowe wiciany, gdzie wybudowano stacj. Jak podaje "Sownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów sowiaskich", w 1880 r. miasto posiadao 423 domy mieszkalne i 6795 mieszkaców, w tym 613 prawosawnych, 813 katolików, 880 rozkolników (staroobrzdowców zwanych take starowierami), 2 ewangelików, 4480 ydów, 7 mahometan (Tatarzy). W miecie istniay wówczas: drewniana cerkiew, drewniany koció katolicki, 3 synagogi, 70 sklepów, szkoa 3-klasowa miejska, szkóka parafialna, 2-klasowa szkoa ydowska oraz prywatna pensja eska. W l. 1915-1918 tereny te okupowaa armia niemiecka - m.in. w dawnym budynku urzdu skarbowego w wicianach umieszczono Komendantur. W grudniu 1918 r., podczas wycofywania si z tych terenów armii niemieckiej, w rejonie wiciany-yntupy-Podbrodzie sformowa si 3 batalion polskiej Samoobrony Wileskiej  (pod dowództwem kpt. Matarewicza), niestety, ju w kocu grudnia 1918 r., okolice wician zaja bolszewicka II brygada pskowskiej dywizji strzelców, kierujca si w stron Wilna, przy czym, 24 grudnia 1918 r., doszo do starcia z wycofujcymi si na zachód odziaami niemieckiego 99 Puku Piechoty Landwery z 85 dywizji (starcie miao miejsce k. Nowych wician). Wiosn 1919 r., wypierajc bolszewików, miasto zajy wojska polskie - sytuacja zmienia si kolejny raz w lipcu 1920 r., kiedy to po przeamaniu frontu, cigajc wycofujc si armi polsk, w dniu 9 lipca 1920 r. przez wiciany i okoliczne miejscowoci przesza bolszewicka IV Armia gen. Gaj-Chana, nacierajca w kierunku Wilna i Warszawy, przy okazji rabujc i niszczc wszystko na swojej drodze. Jesieni 1920 r., po ponownym wyparciu bolszewików przez armi polsk, teren powiatów wileskiego, oszmiaskiego i wiciaskiego, zwany Litw rodkow, na rozkaz Józefa Pisudskiego zosta zajty przez rzekomo zbuntowan, wchodzc w skad wojsk polskich 1 Dywizj Litewsko-Biaorusk pod dowództwem gen. Lucjana eligowskiego (z wyjtkiem rejonu wiciany-yntupy, opanowanego przez 3 Dywizj Piechoty Legionów w dn. 10 padziernika 1920 r.), a nastpnie terytorium to objte zostao wyborami do Sejmu Wileskiego i przyczone do Polski w marcu 1922 r. (co zostao zaakceptowane przez Lig Narodów). W okresie midzywojennym miasto stao si stolic powiatu i liczyo wówczas ok. 6000 mieszkaców, z czego du cz (ok. 2500 - dane z 1925 r.) stanowili ydzi. Wedug ksigi adresowej Polski z 1930 r. w miecie by koció, cerkiew i a 4 synagogi. O znaczeniu miasteczka mog mówi liczby - oprócz wielkiej iloci - kilkudziesiciu sklepów o rónym charakterze, np. z materiaami, bielizn, galanteri, artykuami spoywczymi i tzw. artykuami kolonialnymi dziaao w miasteczku take kilka hoteli, czy raczej domów noclegowych, jak bymy je dzisiaj nazwali, kilka restauracji, cukiernia, kawiarnia, kilka herbaciani, dwie apteki, dwa zakady fotograficzne, dwie ksigarnie, bank, kilkanacie piekarni, kilka biur o mieszcej dzi nazwie: prób i tumacze, biuro ubezpieczeniowe, kilka piwiarni, a nawet sklep z dewocjonaliami czy kinematograf. Swe usugi oferowao ponadto dwóch jubilerów, kilkunastu krawców, kapelusznicy, rzenicy, dwóch zegarmistrzów, kilku lekarzy i adwokatów, garbarze, geometrzy, kowale i wielu innych. Do 1939 r., raz w tygodniu, we rody organizowane byy tu jarmarki. W 1928 r. burmistrzem miasta by Piotr Pietkiewicz, a starost powiatu wiciaskiego Witold órawski, natomiast w 1930 r. burmistrzem wician by Stanisaw Hulewicz, a starost Stefan Mydlarz. Wiadomo te, e w latach 30-tych XX w., przed 1939 r., starost powiatu wiciaskiego by równie przedstawiciel rodu Oziewiczów z podwiciaskich Rymszac - Edmund Oziewicz. W okresie midzywojennym w wicianach dziaao kilka szkó, a wród nich Mskie Seminarium Nauczycielskie im. Stanisawa Konarskiego w l. 1924-1936, do którego wstpowali modzi ludzie z niepenym rednim wyksztaceniem na poziomie progimnazjum, przygotowywani nastpnie do pracy w szkoach podstawowych. W seminarium tym jako przedmioty dodatkowe (do wyboru) wykadane byy take jzyki litewski i biaoruski. Jednym z absolwentów wiciaskiego seminarium by, urodzony w 1909 r. w pobliskich Nowych wicianach, Edward Pietkiewicz (seminarium ukoczy w 1929 r.), polski dyplomata i pisarz, piastowa godno ambasadora Polski m.in. w Finlandii i Szwajcarii. Do 1939 r. w miasteczku istniao take gimnazjum im. Marszaka Józefa Pisudskiego. Zarówno budynek Mskiego Seminarium Nauczycielskiego, jak i budynek dawnego gimnazjum im. Marszaka Józefa Pisudskiego zachoway si do naszych czasów. W latach 1919-1937 w wicianach dziaao take gimnazjum litewskie (z litewskim jzykiem wykadowym). Do naszych czasów zachowa si drewniany budynek gimnazjum. W 1929 r. przeniesiono tu z Nowych wician take szko rzemielnicz dla dziewczt (kroju i robót), do której uczszczao ok. 50 dziewczt. Przed 1939 r. dziaa tu równie teatr amatorski. W 1939 r. przez wiciany, raz dziennie kursowa autobus dalekobieny z Wilna do Brasawia. Autobusem take, kursujcym 5 razy dziennie, mona byo dosta si do niedalekich Nowych wician. Przed 1939 r. w podwiciaskich Wojszkunach istniao polowe lotnisko wojskowe. W dniach 17-20 wrzenia 1939 r. Wileszczyzn, a take wiciany opanowaa wkraczajca do Polski Armia Czerwona. Ju 20 wrzenia 1939 r. w wicianach zacza dziaa specjalna grupa operacyjna NKWD, której zadaniem byo zlikwidowanie pozostaych jeszcze resztek polskiej administracji pastwowej, policji, a take wyapywanie pojawiajcych si w okolicy onierzy z rozproszonych oddziaów KOP (Korpusu Ochrony Pogranicza). Wedug akt NKWD, grupa operacyjna, kierowana przez oficera NKWD Mieszakina, do 23 sierpnia 1940 r., na terenie powiatu wiciaskiego wyledzia i zarejestrowaa obecno 726 oficerów i podoficerów Wojska Polskiego, 26 polskich policjantów, 37 penomocników policji, 39 duchownych, 106 czonków rónych, przedwojennych polskich partii politycznych, 111 tzw. "kuaków", 140 kupców. Miasto wiciany i jego okolice w tym czasie zostay bezprawnie wczone do terytorium wieo utworzonej Biaoruskiej Republiki Radzieckiej. W sierpniu 1940 r. wiciany zostay przez Sowietów bezprawnie przekazane Litwie, która miesic wczeniej w wyniku inwazji sowieckiej utracia niepodlego i zostaa wczona do ZSRR stajc si Litewsk Republik Radzieck. By to drugi sowiecki "podarunek" dla Litwy (w padzierniku 1939 r. Sowieci bezprawnie przekazali Litwie Wilno i cz nalecego do Polski województwa wileskiego). Kolejna zmiana nastpia w czerwcu 1941 r., kiedy to Litwa i caa Wileszczyzna zostay zajte przez wojska niemieckie. Tragiczn dat w historii miasta by dzie 20 maja 1942 r., kiedy to w wicianach i okolicznych miejscowociach, kolaborujca z Niemcami litewska policja pod dowództwem komendanta jednostki policyjnej Jonasa Maciuleviiusa, rozstrzelaa kilkuset Polaków - w wikszoci przedstawicieli polskiej inteligencji - w wicianach mord ten mia miejsce m.in. na cmentarzu ydowskim, gdzie rozstrzelano 40 mieszkaców miasta - dzi informuje o tym zdarzeniu skromna, lakoniczna tablica pamitkowa w jzyku polskim i ssiednia w jzyku litewskim (co ciekawe, napis na litewskiej tablicy gosi, e zbrodni dokonali hitlerowscy okupanci, a na obu tablicach nie ma adnej informacji, kto faktycznie dokona tej masakry - jest to zapewne zamierzony - celowy efekt obliczony na dezinformowanie odwiedzajcych to miejsce).  Cz ofiar (23 osoby) pochowano na cmentarzu katolickim, gdzie dzi mona odszuka zbiorowy grób zamordowanych. Zamordowani zostali wówczas midzy innymi: Micha Walulewicz - przedwojenny zastpca Burmistrza miasta wiciany, Józef Wójciak - przed 1939 r. kierownik jednej ze szkó podstawowych w wicianach, Julian Sierociski - nauczyciel szkoy podstawowej w wicianach, Wadysaw Mikoszewicz - lekarz ze wician, Jan Niedwiedzki - aptekarz ze wician, Romuald Lietz - uczestnik Powstania lskiego, kapitan Wojska Polskiego (we wrzeniu 1939 r. utworzy w wicianach Stra Obywatelsk, chronic mieszkaców miasta przed napadami i rabunkami). Opis tego zdarzenia mona odnale w ksice Longina Tomaszewskiego "Wileszczyzna lat wojny i okupacji 1939-1945", a take w artykule pochodzcego ze wician ks. prof. Zdzisawa Chlewiskiego p.t. "Horror w wicianach na Wileszczynie. 19 i 20 maja 1942 roku", opublikowanym w magazynie "Gociniec Sztuki" w 2008 r., w którym autor - ówczesny mieszkaniec tego miasta - przedstawia relacje naocznych wiadków masakry w wicianach, m.in. Hanny Puciaty - dziewczyny, uratowanej w ostatniej chwili przez niemieckiego oficera. Ten sam autor, w wydanej w 2009 r. ksice p.t. "Groza i przeladowanie Polaków i ydów na Wileszczynie" opisuje take podobne, dokonane tego samego dnia, zbrodnie w Nowych wicianach i Hoduciszkach. Dowódca litewskich oddziaów, które dokonay mordów - Maciuleviius - zosta aresztowany w 1948 r. w Niemczech, a nastpnie przekazany Polsce, gdzie zosta skazany na kar mierci i stracony w 1950 r. (w 2001 r. gdaski oddzia Komisji cigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu Instytutu Pamici Narodowej ponownie podj postpowanie w sprawie masakry w wicianach). W lipcu 1944 r. poprzez ofensyw wojsk III Frontu Biaoruskiego wiciany zaja ponownie Armia Czerwona. Po 1945 r. miasto i cz dawnego powiatu znalazy si na terytorium Litewskiej SRR. W tym czasie zmienia si take struktura ludnociowa tego obszaru. Zabrako ydów, w wikszoci wymordowanych przez hitlerowców w l. 1941-1944 (w l. 1941-1943 istniao tu getto), ubywao take Polaków, którzy wyjedali osiedla si w Polsce lub byli zsyani do agrów w gb Rosji przez now sowieck wadz. W latach 1944-1948 wyjechao do Polski w ramach tzw. repatriacji tylko z tego rejonu (wiciany i Nowe wiciany) wedug rónych danych od prawie 7500 do ponad 8700 Polaków. W okresie kwiecie 1945 r.-czerwiec 1946 r. w wicianach dziaa Zarzd Rejonowy prosowieckiego Zwizku Patriotów Polskich, prowadzcy agitacj i rejestracj chtnych do wyjazdu i osiedlenia si w Polsce w nowych granicach. Do czerwca 1946 r. ze wician i okolic wyjechao do Polski 42 % zarejestrowanych do ewakuacji (ponad 4300 osób z ogólnej liczby ponad 10300 osób chtnych do wyjazdu), a z okolic Nowych wician a 60%  zarejestrowanych (prawie 2800 osób z ogólnej liczby ponad 4600 osób), w tym prawie wszystkie rodziny kolejarskie z Nowych wician. W okresie marzec-czerwiec 1946 r. zaplanowano podstawi do wician dla ewakuujcej si ludnoci 300 wagonów, z czego faktycznie zorganizowano 249 wagonów, które wywiozy 42% ludnoci oczekujcej na transport do Polski. Szczegóowe dane z akcji ewakuacyjnej, a take inne ciekawe infomacje mona odnale w ksice Elbiety Kowalczyk "Dziaalno Zwizku Patriotów Polskich na Wileszczynie 1944-1946", wydanej w 2010 r. Kolejne mniej liczne ju wyjazdy - repatriacje do Polski miay miejsce w l. 1955 - 1959. Od 1991 r. wiciany nale do niepodlegej Litwy i s stolic rejonu wiciaskiego. Obecnie wedug oficjalnych statystyk Polacy stanowi w caym rejonie wiciaskim 29 % ogóu ludnoci, a w czci poudniowej rejonu odsetek ludnoci polskiej dochodzi do ponad 80%. W czasie II wojny wiatowej w okolicach wician dziaaa 5 Brygada Wileska AK pod dowództwem synnego upaszki - rotmistrza Zygmunta Szendzielarza - postaci tyle znanej co wzbudzajcej kontrowersje nawet w dzisiejszych czasach.

W wicianach, w 1858 r. urodzi si Wadysaw Zahorski (zm. w 1927 r. w Wilnie) - lekarz, spoecznik i krajoznawca, czonek wileskiego Towarzystwa Przyjació Nauk, a take autor przewodników po Wilnie i wielu innych ksiek, m.in. "Podania i legendy wileskie" oraz "Katedra wileska".

Najsynniejszym chyba obywatelem wician by urodzony tu w 1895 r. por. pilot Franciszek wirko, który wraz ze swym mechanikiem in. Stanisawem Wigur w 1929 r. wykona lot dookoa Europy pokonujc samolotem RWD-2 dystans ponad 5000 km co wówczas byo rekordem w wiatowym lotnictwie. W sierpniu 1932 r. zaoga wirko i Wigura zwyciya w Midzynarodowych Zawodach Lotniczych w Challenge. W dniu 11 wrzenia 1932 r. wirko i Wigura, lecc samolotem RWD-6 pod Cieszynem ulegli katastrofie lotniczej, w której obaj zginli. Zachowa si dom, w którym urodzi si Franciszek wirko, kilka lat temu na cianie szczytowej budynku umieszczono pamitkow tablic w jzykach polskim i litewskim, upamitniajc polskiego pilota.

W wicianach take, w 1881 r. urodzi si genera Wiktor Thommée - we wrzeniu 1939 r. dowodzi GO "Piotrków" (1-13 wrzenia 1939), wsawion bojami m.in. pod Mokr i Borow Gór, a nastpnie obron twierdzy Modlin (13-28 wrzenia 1939). Twierdza Modlin poddaa si Niemcom dopiero po upadku Warszawy. Jako dowódca twierdzy podda si po wykorzystaniu wszystkich moliwoci obrony, na ustalonych przez siebie, honorowych warunkach przewidujcych m.in. zwolnienie wszystkich jeców, niestety Niemcy nie uszanowali warunków kapitulacji. Gen. Thommée zosta aresztowany i reszt wojny spdzi w obozach jenieckich. By odznaczony m.in. Orderem Virtuti Militari, Orderem Polonia Restituta, czterokrotnie Krzyem Walecznych, Zotym Krzyem Zasugi (wicej informacji na temat gen. Thommee w naszej galerii "Znani i zasueni obywatele powiatu wiciaskiego").

Inny znany wyszy dowódca Wojska Polskiego, pochodzcy ze wician, to genera brygady Rudolf Niemira, który urodzi si tu w 1886 r. By uczestnikiem wojny polsko-bolszewickiej 1919-1920, w okresie midzywojennym piastowa stanowiska dowódcze kolejno w 1 Dywizji Kawalerii, 10 Grupie Artylerii w Przemylu oraz w Garnizonie Grodno. Bra udzia w kampanii wrzeniowej 1939 r., nastpnie, w 1940 r., dowodzi 1 Dywizj Grenadierów we Francji, a potem artyleri w I Korpusie Polskim. By odznaczony m.in. Orderem Virtuti Militari, Orderem Polonia Restituta, trzykrotnie Krzyem Walecznych, Zotym Krzyem Zasugi (wicej informacji na temat gen. Niemiry w naszej galerii "Znani i zasueni obywatele powiatu wiciaskiego"). 

Mao znanym jest fakt, e w wicianach, w 1905 r. urodzi si major Wojska Polskiego Alfons Jakubianiec - as polskiego wywiadu - oficer 5 Puku Piechoty Legionów, w l. 1935-1939 oficer Oddziau II Sztabu Generalnego WP w Ekspozyturze Grodno, przed 1939 r. dziaa w Niemczech (m.in. kierowa siatk polskich agentów w Prusach Wschodnich), internowany po 17 wrzenia 1939 r. na Litwie, uciek z obozu internowania i do wiosny 1940 r. kierowa polsk placówk wywiadowcz w Kownie - by odpowiedzialny m.in. za przerzut przez Szwecj do Armii Polskiej we Francji polskich oficerów i onierzy, którym udao si uciec z litewskich obozów internowania. W tym okresie, wspólnie z konsulem japoskim w Kownie - Chiune Sugihar, zorganizowa take akcj ratowania ydowskich uchodców - z japoskimi wizami przerzucono wówczas to Japonii ok. 3,5 tysica osób. Aresztowany w Berlinie w 1941 r. zosta zamordowany w niemieckim obozie koncentracyjnym w Sachsenhausen w 1945 r.

W wicianach urodzi si równie Wadysaw Arcimowicz (1900-1942) - poeta i badacz spucizny Cypriana Kamila Norwida, w 1928 r. zaoy Sekcj Twórczoci Oryginalnej przy Kole Polonistów Studentów Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, w tym czasie take redagowa i wydawa w wicianach pismo "Hejna". W 1933 r. uzyska stopie doktora filozofii. W prasie wileskiej zamieszcza take liczne artykuy historyczne i historycznoliterackie.


Mniej znanym epizodem z historii miasta jest fakt, e po I wojnie wiatowej, w wicianach odczyty swoje wygaszaa Anna Zahorska z domu Elzenberg (1882-1942) - polska literatka, poetka (piszca pod pseudonimem Savitri), dziaaczka polityczna i spoeczna, biorc udzia w ogólnonarodowej wówczas dyskusji na temat polskich granic na wschodzie. W swej powieci „Odrutowana okolica” wydanej w 1925 r. opisuje stosunki spoeczne panujce na tych terenach, chaos i bezprawie pierwszych lat po zakoczeniu I wojny wiatowej.

Mao znanym jest jest równie fakt, e w wicianach, w 1881 r. urodzi si Mordechaj Menahem Kaplan (zm. w 1983 r.) - ydowski dziaacz religijny, filozof, reformator judaizmu i gówny twórca judaizmu rekonstrukcjonistycznego - nurtu religijnego uwaanego za jeden z czterech gównych kierunków judaizmu (obok odmian ortodoksyjnej, konserwatywnej i reformowanej).

Innym znanym ydowskim dziaaczem religijnym zwizanym ze wicianami by Izaak Jakub Reines (1839-1915), który w l. 1869-1888 by tu rabinem, twórc wiciaskiej jesziwy (wyszej szkoy talmudycznej) i propagatorem ruchu intelektualnego Haskala, zwanego ydowskim owieceniem - ruch ten zakada integracj ze spoecznociami nieydowskimi, polepszenie edukacji wieckiej, nauczanie jzyka hebrajskiego i historii.

W wicianach take, w 1850 r., urodzi si Mark Natanson, rosyjski rewolucjonista i polityk, czonek partii eserowców i bliski wspópracownik Wodzimierza Lenina.

Przed I wojn wiatow, w wicianach mieszkaa rodzina rosyjskiego pisarza ydowskiego pochodzenia Eugeniusza Wojskuskiego (Evgeniy Voyskunskiy), twórcy wspóczesnej rosyjskiej prozy fantastycznej, laureata Midzynarodowej Nagrody Literackiej im. A. B. Strugackich w 2009 r. (nominowanego za zbiór esejów "Wyspa na oceanie").

Kolejnym literatem ydowskiego pochodzenia, zwizanym ze wicianami, jest urodzony tu w 1900 r. August Jawicz, prozaik piszcy po rosyjsku, który miasto swojego dziecistwa, jako "Siany", opisa w swych wspomnieniach.

Ciekawostk moe by take fakt, i w 1925 r., w wicianach, u swej rodziny, mieszka francuski prozaik, reyser filmowy i dyplomata ydowskiego pochodzenia Roman Kacew (fr. Romain Gary), dwukrotny laureat Nagrody Goncourtów (1956, 1975) w dziedzinie prozy. 

Centrum wician ulego zniszczeniu w lipcu 1944 r. podczas ofensywy Armii Czerwonej. Przy uliczkach wylotowych z miasta zachowao si troch drewnianej zabudowy z pocz. XX w i okresu midzywojennego, m.in. stojcy przy drodze do Hoduciszek oryginalny drewniany dom
 z drewnianymi paskorzebami przedstawiajcymi gowy lwów, umieszczonymi nad drzwiami i wszystkimi oknami ciany frontowej. Przy tej samej ulicy, na rozwidleniu dróg do Ignaliny i Hoduciszek znajduje si adna kapliczka, upamitniajca powstaców 1831 r. i 1863 r., wzniesiona w k. XIX w. r., zniszczona w 1964 r. i odbudowana w 1989 r. Po licznie zamieszkujcej tu spoecznoci ydowskiej pozosta cmentarz z kilkudziesicioma niele zachowanymi macewami z XIX i XX w. Na terenie dawnego getta ydowskiego, w ssiedztwie rynku, niedawno odsonito pamitkowy gaz-pomnik z napisem w jzykach litewskim i hebrajskim: "W tym miejscu w XVIII i XIX w. stay 3 synagogi". Dawny rynek jest dzisiaj w duej czci zadrzewionym skwerem. Co ciekawe, skwer ten zosta zaoony w 1940 r., w czasie okupacji sowieckiej, jako pierwszy w historii miasta tzw. "niedzielnik" - sowiecki czyn spoeczny.  W cigu jednego dnia wyrwano bruk i obsadzono cay plac drzewami, rosncymi tu do dzi.
Zachowa si tylko fragment pónocno-wschodniej pierzei
z dziewitnastowiecznymi kamieniczkami oraz kocioem z k. XIX w. Pierwszy koció w wicianach ufundowa Wielki Ksi Litewski Witold w 1414 r. Jest to jedna z najstarszych parafii wschodniej Litwy. W 1636 r. zbudowano now drewnian wityni, która dotrwaa zapewne do k. XIX w. Obecnie istniejcy koció p.w. Wszystkich witych wybudowano w 1898 r. w stylu neogotyckim. Fundatorem kocioa by carski genera, Polak z pochodzenia - Kazimierz Czechowicz. On te ufundowa otarz gówny wityni. Wadze postawiy jednak warunek: w miecie musiaa take stan nowa cerkiew. Czechowicz speni danie i ufundowa obydwie witynie. W 1998 r. koció zosta gruntownie odnowiony i w obecnie jest chyba jedn z najadniejszych i najbardziej zadbanych wity rejonu. W skromnie wyposaonym wntrzu obejrze mona drewniany neogotycki otarz z k. XIX w, drewnian ambon oraz odremontowane mae organy z tego samego okresu. Przy gównej ulicy miasta uwag zwraca wanie ufundowana przez Czechowicza cerkiew prawosawna z 1898 r. p.w. witej Trójcy w stylu rusko - bizantyjskim, na pocz. XX w. pomalowana w charakterystyczne poziome biao-niebieskie pasy, które zachoway si do dnia dzisiejszego. Cerkiew otwierana jest bardzo rzadko, tylko w wita prawosawne. Jest to jedna z nielicznych zachowanych do dzi cerkwi w litewskiej czci Wileszczyzny. Kolejn zachowan do naszych czasów wityni w miasteczku jest drewniana cerkiew (molenna) staroobrzdowców z pocz. XX w. W wicianach istnieje kilka zabytkowych nerkopolii - oprócz kirkutu ydowskiego warto odwiedzi take cmentarz katolicki, z licznymi nagrobkami o polskich inskrypcjach, na którym znajduje si take zbiorowy grób mieszkaców miasta - obywateli polskich, zamordowanych przez litewskie nazistowskie oddziay policji 20 maja 1942 r. oraz grób onierza Armii Krajowej Aleksandra Bukowskiego ps. "Bohun" z 4 Brygady AK "Narocz", polegego w walkach o wyzwolenie wilna 7 lipca 1944 r. Na cmentarzu tym mona obejrze take odremontowane w l. 2002-2003 dziki staraniom polskiej Rady Ochrony Pamici Walk i Mczestwa kwatery legionistów z 6, 7 i 9 Puków Piechoty Legionów, polegych w walkach z bolszewikami w l. 1919-1920. Inn zabytkow nekropoli jest cmentarz tatarski (mizar), usytuowany niedaleko szosy do Podbrodzia i Wilna. Co ciekawe, na starych tatarskich nagrobkach przewaaj inskrypcje rosyjskie i polskie. Tu za dzisiejsz granic miasta, przy szosie wiciany - Wilno ley dawny majtek Cerkliszki (Cirkliškis) z zespoem paacowo - parkowym. Istniejcy do dzi klasycystyczny paac powsta mniej wicej w l. 1820-23 dziki przebudowie starszego osiemnastowiecznego obiektu przez ówczesnego waciciela - hr. Edwarda Mostowskiego - marszaka szlachty powiatu wileskiego. W Cerkliszkach kilkakrotnie, m.in. w 1834 i 1835 r. gocia Gabriela z hr. Güntherów Puzynina, która mieszkaa wówczas w niedalekich Dobrowlanach k. wira. Rodziny Güntherów i Mostowskich byy ze sob zaprzyjanione i czsto odwiedzay si po ssiedzku. Puzynina wielokrotnie wspomina Cerkliszki w swych synnych pamitnikach p.t. "W Wilnie i dworach litewskich". Data powstania paacu jest raczej umowna. W pamitnikach Puzyniny znajduje si informacja, e w 1826 r. paac nie by jeszcze ukoczony, a stao si to dopiero w 1834 r., cho moe mie na myli kolejn przebudow lub remont. Autorka wspomina take wizyt w Cerkliszkach w 1821 r. samego cara Rosji Aleksandra I, który podczas przejazdu z Petersburga do Wilna odwiedzi hr. Mostowskiego w jego rezydencji. Po mierci hr. Edwarda Mostowskiego, Cerkliszki stay si wasnoci jego syna - Wadysawa Mostowskiego, a nastpnie córki Wadysawa - Marii, zamnej za ks. Januszem Radziwiem. W 1905 r. majtek cerkliski sprzedany zosta Romualdowi Chaleckiemu. Ostatnimi wacicielkami Cerkliszek byy córki Romualda Chaleckiego - Zofia, zamna za Józefem Burczak-Abramowiczem i Maria, zamna za dr Witoldem Brynkiem. Przed 1939 r. paac cerkliski szczyci si wspania bibliotek, skadajc si z okoo 10 tysicy woluminów, w tym takie "biae kruki" jak pierwsze wydanie "Pana Tadeusza" z odrczn dedykacj Adama Mickiewicza, czy druki i rkopisy z XVI i XVII w.   
Do paacu prowadzi szeroka aleja klonowo-wizowa
. Paac widoczny jest z daleka dziki monumentalnemu, szeciokolumnowemu portykowi ozdabiajcemu elewacj frontow. Obok paacu znajduje si oryginalna dziewitnastowieczna lodownia zbudowana z kamienia polnego na planie okrgu, zwieczona drewnian wieyczk. Z innych ciekawych obiektów na terenie prawie 35 hektarowego parku mona obejrze klasycystyczn kuni z XIX w. oraz grodzisko - kurhan zwane Gór Perkuna, gdzie w czasach pogaskich znajdowa si mia otarz ofiarny. Niedawno paac zosta odnowiony i uytkowany jest obecnie przez szko rolnicz. Nie zachowaa si natomiast do naszych czasów klasycystyczna kaplica, wzniesiona przez hr. Edwarda Mostowskiego w 1826 r. przy trakcie wilesko-dyneburskim, z przeznaczeniem na rodzinne mauzoleum. Zdewastowana w czasie II wojny wiatowej zostaa rozebrana okoo 1947 r. 
wiciany s te uznawane za jedno najzimniejszych miejsc na Litwie - zim temperatura spada tu do -30C, a nieg utrzymuje si czsto do kwietnia. Czasem jeszcze w poowie kwietnia, gdy w innych czciach kraju wiosna jest ju w peni tu w lasach spotka mona jeszcze grube czapy niegu, a zim do wielu okolicznych miejscowoci nie mona si dosta inaczej jak tylko saniami.
Wspaniae rozlege lasy otaczajce miasto sprawiaj, e jest to wymarzone miejsce dla mioników polowa, czsto tu zreszt organizowanych. Coraz bardziej popularne staje si take organizowanie spywów kajakowych ejmian, jedn z najczystszych rzek Litwy, przepywajc przez rejon wiciaski.
Dobre drogi i niewielki ruch samochodowy umoliwiaj wycieczki rowerowe. Na pónoc od wician - tu za miastem - rozciga si teren Szyrwickiego Parku Krajobrazowego (Sirvėtos Regioninis Parkas) zajmujcego obszar 8735 ha.
W parku znajduje si 31 czystych jezior
stanowicych raj dla wdkarzy, a take przyrodników, gdy gniazduje tu wiele - ponad 100 gatunków ptaków, yje tu te ponad 30 gatunków ssaków np. wilki, jelenie, osie, wydry, lisy, kuny itp. Na terenie parku istniej 4 rezerwaty krajobrazowo-przyrodnicze. Szczególnie ciekawym miejscem jest wie Didiasalis (d. Wielka Wie) stanowica w caoci muzeum etnograficzne z kompletn, zachowan drewnian zabudow z przeomu XIX i XX wieku. Warto take odwiedzi kilka innych miejscowoci, lecych na terenie parku, jak np. Szwinta (Šventa), gdzie zachowa si dwór z XIX w., przed 1939 r. nalecy do rodziny Cywiskich, Stanisawowo (Stanislavavas) z popadajcym w ruin dworem z XIX w., a take wie Kochanówk (Kochanovka), malowniczo pooon nad Jeziorem Bele (Bėlys).
Od niedawna rejon wiciaski upodobali sobie litewscy neopoganie, modzi mionicy historii Litwy przed chrystianizacj tego kraju, którzy w okolicznych lasach odtwarzaj historyczne obrzdy pogaskie plemion niegdy zamieszkujcych te tereny.

Piszc o wicianach warto wspomnie take o okolicznych miejscowociach, wchodzcych w skad dawnego powiatu wiciaskiego. Niecae 15 km na pd-wsch, ju po stronie biaoruskiej (w okolicach wician przebiega granica litewsko-biaoruska), le yntupy
. W pierwszej poowie XVIII w. yntupy naleay do Hülzenów, a od ok. poowy XVIII w. a do 1863 r. do rodziny Buczyskich. W latach 1863 - 1944 yntupy byy wasnoci Biszewskich herbu Abdank. W 1930 r. miejscowo liczya 956 mieszkaców, a wacicielem majtku yntupy o powierzchni 5000 ha by Józef Biszewski. W miasteczku dziaao wówczas kilkanacie sklepów, m.in. z tzw. artykuami kolonialnymi, kilka herbaciarni, apteka, biuro prób i tumacze, piekarnia, sklep z artykuami tytoniowymi, piwiarnia, wyszynk trunków, a take zajazd; dziaaa cegielnia, tartak, smolarnia oraz dwa myny. W okresie midzywojennym, w kady wtorek odbyway si tu jarmarki, na których handlowano bydem, a take artykuami spoywczymi. Miasteczko warte jest odwiedzenia ze wzgldu na dwa interesujce zabytki architektury. Pierwszym jest neoklasycystyczny koció z l. 1908-14 (koció zobaczy mona take na pocztówce z 1916 r.). W zadbanym wntrzu wityni podziwia mona kopi obrazu Matki Boskiej Ostrobramskiej. Na cmentarzu przykocielnym odnale mona  m.in. grób Wincentego Dowgiao (zm. w 1859 r.) - prezesa sdu guberni litewsko-wileskiej oraz waciciela majtku Romaniszki k. yntup, a take jego ony Anastazji Dowgiaowej (zm. w 1862 r.). Drugim ciekawym zabytkiem jest paac Biszewskich w stylu neorenesansowej willi woskiej zbudowany w 1907 r. wedug projektu znanego architekta Tadeusza Rostworowskiego (w naszej galerii mona zobaczy take paac na pocztówce z 1916 r.). W skad zespou paacowo-parkowego wchodzi te znaczna ilo budowli: oficyna, kaplica, kamienny most, neogotycka wdzarnia, browar, kilka pawilonów parkowych, kamienna wiea, a take klasycystyczne altany, podcienia itp. Tak wielkie nagromadzenie rónych budowli na stosunkowo maym obszarze wie si z ciekaw histori. Podobno ówczesnemu wacicielowi yntup i fundatorowi wszystkich tych budynków pewna Cyganka przepowiedziaa, e bdzie on y tak dugo, jak dugo bdzie stawia coraz to nowe budowle. Warto take odwiedzi tutejszy cmentarz katolicki, na którym odnale mona m.in. grób Jerzego Biszewskiego (zm. w 1879 r.) - waciciela yntup, a take groby rodziny Dowgiaów - wacicieli majtku Romaniszki, ssiadujcego z yntupami. Na szczególne zainteresowanie zasuguje grób nieznanego onierza z 1920 r., gdzie pochowano onierzy Wojska Polskiego, polegych w walkach z bolszewikami. Grób wieczy drewniany krzy z herbami Litwy i Polski oraz biaoruskim napisem "Za nasz i wasz wolno", na cokole krzya znajduje si tablica pamitkowa z 1930 r. z polsk inskrypcj: "Nieznanemu onierzowi polegemu w obronie ojczyzny ludno gminy yntupskiej w 10-lecie odparcia najazdu bolszewików 1920-1930". Dawny klimat miasteczka oddaj zamieszczone w naszej galerii pocztówki przedstawiajce rynek w Niedziel Palmow 1917 r.rynek i koció ok. 1917 r. oraz gówn ulic zim 1915/1916 r. Okoo 2 km na wschód od yntup ley miejscowo wirduny, gdzie zachowaa si mogia niezidentyfikowanych powstaców z 1863 r. Mogia, zwieczona drewnianym krzyem, przykryta jest czciowo ociosanym kamieniem, na którym mona odczyta zacierajcy si ju, przedwojenny napis: "Tu spoczywaj zwoki bohaterów polegych za wolno ojczyzny w 1863 r.".

Jeszcze dalej na wschód, za yntupami, równie na Biaorusi znajduje si interesujca wie - dawne miasteczko Komaje. Miejscowo w XVI w. naleaa najpierw do Proskich, a nastpnie do Rudominów-Dusiatskich, którzy wadali Komajami take w XVII w. i na pocz. XVIII w. W 1722 r. dobra komajskie naby Krzysztof Sulistrowski - chory oszmiaski od Katarzyny z Rudominów ks. Ogiskiej - starociny uwiatskiej. W rkach Sulistrowskich majtek pozosta do 1875 r., kiedy to Celina z Sulistrowskich Czechowiczowa otrzymaa je przy podziale dóbr i wniosa do rodziny Czechowiczów. W rkach Czechowiczów majtek pozosta do 1939 r. W 1930 r. wacicielk 300-hektarowego majtku bya Irena Czechowicz (wacicielem niedalekich Surwiliszek, o powierzchni 970 ha, by Edmund Czechowicz). Okoo 1880 r. miasteczko liczyo 50 domów, bya tu szkoa, dziaay: myn, browar i gorzelnia. W 1930 r. miejscowo liczya 380 mieszkaców i bya centrum gminy. Dziaay tu: Kóko Rolnicze "Zorza", kilka sklepów z artykuami spoywczymi, piwiarnia oraz wyszynk trunków. W 1938 r. miasteczko liczyo 79 domów i posiadao 485 mieszkaców. Najcenniejszym zabytkiem miejscowoci jest gotycki koció obronny zbudowany w l. 1603-1606 - jest to jednoczenie jeden z najcenniejszych zabytków sakralnych na Wileszczynie. Fasad charakteryzuj dwie narone, okrge wiee ze strzelnicami, a trójktny szczyt wieczy pikny, elazny, kuty krzy. We wntrzu zachowa si drewniany strop z XVII w., otarz gówny z 2 poowy XVIII w. z rzebami apostoów Piotra i Pawa i rzebionymi, zoconymi ornamentami, w którego centrum obejrze mona obraz MB z Dziecitkiem z XVII w. Do cennych zabytków wntrza wityni nale take bogato zdobione barokowe organy z XVIII w. Niedaleko kocioa odnale mona kamienny krzy z XV-XVI w. o wysokoci 2,5 m. Na starym cmentarzu odnale mona polskie nagrobki z XIX w. i XX w. Niestety, miejscowoci po stronie biaoruskiej s trudno dostpne ze wzgldu na istniejc granic - okoliczne przejcia graniczne: na drodze wiciany-yntupy oraz pod Hoduciszkami przeznaczone s jedynie dla ruchu lokalnego i dostpne tylko dla mieszkaców gmin przygranicznych. Najblisze midzynarodowe przejcie graniczne znajduje si w Kotówce - ok. 30 km na wschód od Wilna i ok. 130 km od wician, a do przejcia tego dojecha mona jedynie przez Wilno.

Z kolei ok. 12 km na zachód od wician ley miasteczko Nowe wiciany (Švenionėliai) powstae w drugiej poowie XIX w. jako osiedle przy stacji kolejowej
na otwartej w 1862 r. linii Wilno-Dyneburg (bdcej czci linii Warszawa-Petersburg), a rozbudowane w k. XIX w. jako osada kolejowa robotników, zatrudnionych przy budowie kolei wskotorowej z Nowych wician do Gbokiego i jej drugiego odcinka Nowe wiciany-Poniewie (linie te zostay wybudowane przez Towarzystwo Kolei Dojazdowych i naleay rodu Jaowieckich - wacicieli niedalekiego majtku Sygudyszki). W 1930 r. miasteczko liczyo ju 2907 mieszkaców. Byy tu skad apteczny, apteka, dwa banki: Chrzecijaski Bank Ludowy i ydowski Bank Ludowy, cukiernia, restauracja, herbaciarnia, kilka kawiarni, piwiarnia, zakad fotograficzny, sklepy  m.in. kolonialne, galanteryjne, bawatne, spoywcze, dziaay: tartak, elektrownia, fabryka wód gazowych, by tu take kinematograf, a swe usugi oferowali m.in. brukarze, czapnicy, fryzjerzy, krawcy, szewcy, kowale i wielu innych. W 1928 r. burmistrzem miasta by Piotr Poniatowski, a w 1930 r. Lucjan Swirbutowicz. Od ok. 1926 r. do wrzenia 1939 r. w Nowych wicianach stacjonowa 20 Batalion KOP (Korpusu Ochrony Pogranicza), który chroni granic polsko-litewsk (ostatnim dowódc tego batalionu by kpt. Stefan Korzeniewski), a take szwadron kawalerii KOP "Nowe wiciany", którego dowódc w latach 1936-1939 by rotmistrz Stanisaw Wyskota-Zakrzewski (wicej informacji na temat rotmistrza Zakrzewskiego w galerii "Znani i zasueni obywatele powiatu wiciaskiego"). Ostatnim burmistrzem miasta - do wrzenia 1939 r. - by kpt. Wacaw Kutoowski (Kotoowski) - oficer rezerwy Wojska Polskiego i Korpusu Ochrony Pogranicza (suy w 20 Batalionie KOP), po 17 wrzenia 1939 r. internowany na Litwie, w marcu 1940 r. zwolniony z obozu internowania przedosta si na Wileszczyzn, gdzie dziaa w grupie wywiadowczej "Ponary" Zwizku Walki Zbrojnej (pod pseudonimem "Zych"), aresztowany przez NKWD w kwietniu 1941 r., by wiziony i torturowany; 22 czerwca 1941 r. wywieziony przez Sowietów na wschód, po wojnie powróci do Polski. Mao znanym jest fakt, e w 1921 r. w Nowych wicianach instruktorem z ramienia organizacji Zwizek Bezpieczestwa Kraju by Witold Pilecki (póniejszy rotmistrz) - oficer Wojska Polskiego - jeden z najsynniejszych onierzy Armii Krajowej -  wizie i organizator ruchu oporu w niemieckim obozie koncentracyjnym Auschwitz-Birkenau, uczestnik Powstania Warszawskiego. W pierwszej poowie 1940 r., w miasteczku dziaa punkt rejestracyjny i ywieniowy dla uchodców wojennych, utworzony przez okupacyjne wadze litewskie, zlikwidowany przez sowieck administracj 5 lipca 1940 r. Na pocztku kwietnia 1940 r. dziaaa tu niemiecka komisja rejestrujca uchodców wojennych z obszaru Polski okupowanego przez Niemcy (wczeniej - w grudniu 1939 r. - analogiczna komisja sowiecka rejestrowaa uchodców wojennych z obszaru RP okupowanego przez ZSRR po 17 wrzenia 1939 r.).  Po II wojnie wiatowej wiele rodzin polskich z Nowych wician, w ramach repatriacji, wyjechao do Polski. Mimo to, obecnie Polacy nadal stanowi ok. 20 % mieszkaców miasteczka, niestety nie ma tu (a take w ssiednich wicianach) ani jednej pastwowej szkoy z polskim jzykiem nauczania (istnieje tu jedynie maa polska szkóka niedzielna). W 2010 r. Zwizek Polaków na Litwie, wraz ze Stowarzyszeniem "Wspólnota Polska", rozpocz realizacj projektu budowy Domu Polskiego w Nowych wicianach, który mia zosta ukoczony w poowie 2012 r. Inwestycj mia finansowa Senat Rzeczypospolitej Polskiej za porednictwem Stowarzyszenia "Wspólnota Polska". Ostatecznie Dom Polski zosta oddany do uytku w lutym 2015 r. Zwiedzanie miasteczka mona rozpocz od gównego zabytku, jakim jest neorenesansowy budynek dworca kolejowego z drugiej po. XIX w., ale zabytkowych budowli jest tam wicej: eklektyczny koció p.w. w. Edwarda, ktorego budow rozpoczto w latach trzydziestych XX w, a ukoczono dopiero w 1959 r., dawny myn zbudowany w XIX w., wiea cinie - równie z XIX w. Na szczególn uwag zasuguj nowowiciaskie zabytkowe cmentarze, a przede wszystkim: cmentarz katolicko-prawosawny w Kochanówce, cmentarz Mierzanelski z grobami onierzy polskich, polegych w tych okolicach w l. 1919-1921, a take cmentarz ydowski z k. XIX w. Przed 1939 r. w Nowych wicianach istniaa take drewniana cerkiew prawosawna, zbudowana na pocz. XX w., która niestety nie zachowaa si do naszych czasów - ulega zniszczeniu prawdopodobnie w czasie drugiej wojny wiatowej. Dawn atmosfer maego miasteczka oddaj zamieszczone tu stare pocztówki przedstawiajce ul. wiciask dom onierza podczas pierwszej wojny wiatowej. Bdc w Nowych wicianach naley take odwiedzi bardzo wane dla historii tego miasta miejsce, w którym na pocztku padziernika 1941 r. litewskie oddziay szaulisów, kolaborujce z Niemcami, dokonay mordu blisko 8000 ydów z Nowych wician i kilkunastu innych miejscowoci powiatu wiciaskiego, w tym z Podbrodzia, wician, yntup, yngmian, Ignalina. O zbrodni tej przypomina dzi pomnik powicony pamici pomordowanych ydów, niestety bez informacji, kto faktycznie zbrodni tej dokona. Drug tragiczn dat w wojennej historii miasta jest dzie 20 maja 1942 r., kiedy to litewskie nazistowskie oddziay policji rozstrzelay 26 Polaków z tych okolic, w tym ówczesnego proboszcza parafii Nowe wiciany ks. Bolesawa Bazewicza oraz ks. Jana Naumowicza - prefekta parafii Nowe wiciany. Mord ten mia miejsce 2 km od miasta, przy drodze do wician i by czci szerzej zakrojonej akcji pacyfikacyjnej, w wyniku której, w wicianach, Nowych wicianach i okolicznych miejscowociach, kolaborujca z Niemcami litewska policja pod dowództwem komendanta jednostki policyjnej Jonasa Maciuleviiusa, rozstrzelaa kilkuset Polaków, w wikszoci przedstawicieli polskiej inteligencji. Szczegóowe opisy obu mordów, a take relacje naocznych wiadków, mona odnale w niedawno wydanej ksice, pochodzcego ze wician, ks. prof. Zdzisawa Chlewiskiego, p.t. "Groza i przeladowanie Polaków i ydów na Wileszczynie". Obecnie w miejscu kani znajduje si pomnik upamitniajcy pomordowanych, niestety równie bez informacji, kto jest faktycznie winien tej zbrodni. W 2010 r. staraniem Zwizku Polaków na Litwie, na pomniku umieszczono tablice z imionami i nazwiskami pomordowanych w trakskrypcji litewskiej i polskiej.
 
W odlegoci 10 km na pónoc od Nowych wician ley dawne miasteczko Kotyniany (Kaltanėnai). W XVII i XVIII w. Kotyniany naleay najpierw do Narbuttów, a nastpnie do Ruszczyców. W 1815 r. genera Kazimierz Ruszczyc zapisa Kotyniany swej córce Klotyldzie Józefowej opaciskiej, której syn Wadysaw sprzeda miasteczko hr. Maurusowi. Spadkobiercy hr. Maurusa byli wacicielami Kotynian do k. XIX w. W 1930 r. miejscowo liczya 229 mieszkaców, dziaay tu: cegielnia, garbarnia, piwiarnia, a take kilka sklepów m.in. z wyrobami tytoniowymi i galanteryjnymi. Pierwszy koció z drewna wzniós w 1633 r. Jan Narbutt; koció ten przetrwa do pocz. XX w. W l. 1908-1909 wybudowano tu nowy murowany neogotycki koció
 p.w. NMP Anielskiej, wedug projektu wileskiego architekta Antoniego Filipowicza-Dubowika. witynia ta zachowaa si do dnia dzisiejszego. W miejscowoci, na terenie dawnego majtku opaciskich, warto take obejrze drewniany spichlerz z ok. po. XIX w.
 
W odlegoci 9 km na pónoc od Kotynian ley natomiast miasteczko yngmiany (Linkmenys). W XVI w. dobra yngmiany naleay do Narbuttów, nastpnie prawdopodobnie do Tyszkiewiczów. W 1766 r. jako waciciel wymieniany jest niejaki Omulski, który opaca z nich podatek w wysokoci 455 zotych polskich. W XIX w. cz dóbr yngmiany naleaa do rodziny Oziewiczów, a pod koniec XIX w. miasteczko stanowio wasno skarbu pastwa rosyjskiego. W okresie midzywojennym wacicielem majtku yngmiany, o powierzchni 750 ha by Pawe Mordwinof. W 1930 r. miasteczko posiadao 116 domów i 560 mieszkaców, dziaay tu: ydowski Bank Ludowy, kilka sklepów z artykuami kolonialnymi, sklep galanteryjny, piekarnia, smolarnia oraz terpentyniarnia. Miejscowo w okresie midzywojennym leaa na samej granicy z Litw, po stronie polskiej. Granica otaczaa wówczas miasteczko od pónocy i zachodu, pozostawiajc po stronie litewskiej kilka zabudowa oraz jeden z trzech cmentarzy (drugi znalaz si na samej linii granicznej). W poudnowej czci yngmian istniaa w tym czasie stranica Korpusu Ochrony Pogranicza. Parafi w yngmianach erygowa król Zygmunt I Stary w 1517 r. - wtedy to wzniesiono pierwszy koció, który by budowl drewnian. Kolejn wityni wzniós hr. Tyszkiewicz w 1720 r. - dotrwaa prawdopodobnie do XIX w. W 1887 r. wzniesiono, zachowany do dzi, murowany koció p.w. w. Trójcy. witynia, o cechach neogotyckich, zbudowana zostaa z cegy i kamienia polnego. Bry kocioa wieczy masywna, czworoboczna, ceglana wiea-dzwonnica. W yngmianach w 1887 r. urodzi si pukownik Wojska Polskiego Ignacy Oziewicz - w wojnie obronnej 1939 r. dowódca 29 Dywizji Piechoty w Grodnie. W czasie okupacji niemieckiej utworzy Narodowe Siy Zbrojne, których zosta komendantem. W 1943 r. aresztowany przez Niemców przebywa w wizieniu na Pawiaku w Warszawie, nastpnie do koca wojny w obozach w Owicimiu i Flossenburgu. By równie odznaczony m.in. Orderem Virtuti Militari, Orderem Polonia Restituta, czterokrotnie Krzyem Walecznych, Zotym Krzyem Zasugi (wicej informacji na temat pukownika Oziewicza w naszej galerii "Znani i zasueni obywatele powiatu wiciaskiego").

Okoo 8 km na pónocny-zachód od yngmian ley kolejna interesujca miejscowo - Sygudyszki (Saldutiškis), której pocztki sigaj XVIII w. Od koca XVIII w. do ok. 1921 r. Sygudyszki naleay do rodziny Jaowieckich - pierwszym wacicielem by Antoni Boeniec Jaowiecki (1772-1852)-chory wojsk polskich, sdzia graniczny, wraz z on Regin z Uliskich Jaowieck, po nich majtek odziedziczy syn - równie Antoni Boeniec Jaowiecki (1819-1894), a nastpnie Bolesaw Jaowiecki wraz z on Aniel z Witkiewiczów - siostr synnego Stanisawa Witkiewicza (malarz, pisarz, architekt, teoretyk sztuki, twórca i popularyzator stylu zakopiaskiego - ojciec Stanisawa Ignacego Witkiewicza - Witkacego). Ostatnim wacicielem dworu i majtku by Mieczysaw Jaowiecki ur. w Sygudyszkach w 1876 r. - marszaek szlachty powiatu wiciaskiego, pukownik armii Cesarstwa Rosyjskiego, agronom i dyplomata - ukoczy liceum cesarskie w Petersburgu i Politechnik w Rydze - w l. 1903-1918 piastowa wiele godnoci w carskiej Rosji - bdc m.in. radc Ministerstwa Rolnictwa w Petersburgu, czonkiem Wileskiego Banku Ziemskiego, konsulem d.s. Rolnictwa Rosji w Niemczech, wspiera jednoczenie finansowo tajne polskie szkoy na Wileszczynie (jedna z takich tajnych szkó dziaaa w dworze sygudyskim, sprowadzano tu take nielegalnie zakazan przez wadze carskie - polsk literatur). W l. 1919-1920 Mieczysaw Jaowiecki dziaa w subie dyplomatycznej odrodzonej Polski jako Delegat Rzdu RP w Gdasku, nastpnie, nie mogc ju wróci do Sygudyszek, osiad w swoim majtku w Wielkopolsce. W czasie II wojny wiatowej na emigracji, zmar w Anglii w 1962 r. W XIX w. i na pocz. XX w. - a do 1915 r. Sygudyszki naleay do powiatu wiciaskiego (w l. 1916-1918 okupacyjne wadze niemieckie stworzyy powiat sygudyski, tzw. Kreisamt Saldugischki). Okoo 1890 r. w majtku Sygudyszki mieszkao 25 osób, a w caym okrgu wiejskim, skadajcym si z kilku wsi i zacianków, zamieszkiwao w sumie 159 osób. W 1899 r., przy ssiadujcej z majtkiem linii kolei wskotorowej Nowe wiciany-Poniewie, zbudowano stacj kolejow - pikny drewniany budynek stacji zosta zaprojektowany przez Stanisawa Witkiewicza w stylu zakopiaskim. Budynek wznieli podhalascy ciele - górale specjalnie do tego celu sprowadzeni z Zakopanego - by to wówczas jeden z trzech przykadów tego stylu architektonicznego na obszarze dzisiejszej Litwy - niestety, dworzec w pierwotnej postaci nie zachowa si do dnia dzisiejszego - w okresie midzywojennym uleg czciowemu zniszczeniu, a nastpnie przebudowie, która zredukowaa artystyczn budowl do roli skromnego drewnianego domku. W czasie I wojny wiatowej majtek zosta opuszczony przez wacicieli, którzy ewakuowali si wraz z czci wyposaenia dworu na pocztku wrzenia 1915 r., uciekajc przed wkraczajc na te tereny armi niemieck (w tym czasie dwór zosta ograbiony, czciowo zdewastowany, a niemieckie wadze okupacyjne umieciy tu biura wieo utworzonego tzw. Kreisamtu Saldugischki). Mieczysaw Jaowiecki - ówczesny waciciel majtku - wróci do Sygudyszek latem 1918 r. i przebywa tu do koca 1918 r. W pierwszych dniach stycznia 1919 r. musia opuci Sygudyszki, uciekajc przed wkraczajcymi bolszewikami. Wiosn 1919 r. Sygudyszki zostay zajte przez Wojsko Polskie. Po wycofaniu si armii niemieckiej z okolic Sygudyszek w 1918 r. i wyparciu bolszewików przez Wojsko Polskie wiosn 1919 r., obszar ten, podobnie jak reszta powiatu wiciaskiego i caa Wileszczyzna, sta si przedmiotem sporu midzy Polsk a Litw. W l. 1919-1920 pod Sygudyszkami przebiegaa polsko-litewska linia demarkacyjna, a zim 1919/1920 r. w majtku i jego okolicach stacjonowali onierze Wojska Polskiego z 28 Puku Strzelców Kaniowskich pod dowództwem majora Jana Tabaczyskiego (w dworze sygudyskim zakwaterowani byli oficerowie puku). Po zakoczeniu walk polsko-litewskich i wytyczeniu granicy midzy Polsk a Litw, miejscowo ta, wraz z ma czci powiatu wiciaskiego, znalaza si po stronie litewskiej. Litewskie wadze nie zwróciy jednak prawowitym wacicielom majtku, który na pocz. lat 20-tych XX w. zosta upastwowiony, a we dworze ulokowano szko podstawow, w okresie midzywojennym dziaa tu take klasztor salezjanów. Po II wojnie wiatowej we wsi zorganizowano kochoz, a od 1949 r. w budynku dworu dziaaa szkoa rednia. W l. 1950-1959 miejscowo naleaa do okrgu wiciaskiego, obecnie pooona jest w rejonie uciaskim i okrgu uciaskim. W Sygudyszkach obejrze mona drewniany koció p.w. w. Franciszka z Asyu, zbudowany w 1928 r. ze skromnym, lecz zadbanym wntrzem oraz murowany dwór Jaowieckich z przeomu XIX i XX w., obecnie remontowany. Jest to budowla parterowa z pitrowymi ryzalitami skrajnymi, zwieczonymi trójktnymi szczytami. W elewacji frontowej dominuje okazay portal ozdabiajcy wejcie, z herbem rodziny Jaowieckich - Jeowicki (znany take pod nazw Jaowicki lub Boeniec). Dwór otoczony jest 2,1-hektarowym parkiem z zabytkow alej lipow. Niedaleko budynku dawnej stacji kolejowej obejrze mona pozostaoci dawnej drewnianej zabudowy z pocz. XX w. oraz pomnik z 1928 r. upamitniajcy 10-lecie odzyskania przez Litw niepodlegoci. Na cmentarzu za lini kolejow odnale mona groby Jaowieckich - dawnych wacicieli tutejszego majtku ziemskiego. Na tablicy nagrobnej wymienieni zostali waciciele Sygudyszek poczwszy od XVIII w. W Sygudyszkach, w l. 1901-1903 oraz w 1914 r., u swojej ciotki Anieli z Witkiewiczów Jaowieckiej, bywa (a take malowa) mody Stanisaw Ignacy Witkiewicz (Witkacy) - synny polski malarz, fotografik, pisarz, dramaturg i filozof, tworzcy w okresie midzywojennym. 

Z Sygudyszek, wsk szos, kierujemy si na poudniowy-zachód, aby dotrze do miejscowoci abonary (Labanoras). Miejscowo nadana zostaa biskupom wileskim przez króla Wadysawa Jagie w 1387 r. i stanowia wasno biskupstwa wileskiego przez ponad 400 lat. W XIX w. naleaa do skarbu pastwa rosyjskiego, a take, w drugiej poowie XIX w., czciowo do niejakiego Chrycinicza. W czasie Powstania Styczniowego 1863 r., okoliczne lasy byy terenem dziaania grup i partii powstaczych m.in. w okolicach wsi Antoledzie, 21 maja 1863 r., doszo do starcia powstaców z Rosjanami, zwanego bitw pod abonarami. Bitwa, stoczona przez powstacz grup Albertyskiego liczc 380 ludzi z kombinowanym rosyjskim oddziaem zoonym z 3 rot piechoty i 60 kozaków pod dowództwem pk Pótorackiego (opis bitwy zosta zamieszczony na pocztku trasy, w opisie wician), zakoczya si zwycistwem powstaców. W 1866 r. miasteczko liczyo 35 domów i 236 mieszkaców, w tym 228 katolików i 8 ydów. abonary wchodziy w skad powiatu wiciaskiego formalnie do 1920 r., nastpnie, po wytyczeniu granicy midzy Polsk a Litw, miejscowo ta, wraz z ma czci powiatu wiciaskiego, znalaza si po stronie litewskiej. W czasie II wojny wiatowej i tu po jej zakoczeniu, okolice abonar byy terenem dziaalnoci partyzantki litewskiej. Obecnie abonary licz 74 mieszkaców. Znajduje si tu dyrekcja abonarskiego Parku Regionalnego (Labanoro regioninis parkas). Warto wiedzie, e na terenie tego parku znajduje si take obserwatorium astronomiczne o ciekawym ksztacie, przypominajcym "latajcy talerz". Przy obserwatorium dziaa take mae muzeum. Zwiedzanie naley jednak rozpocz od tutejszego kocioa. Pierwszy koció wzmiankowany by w pocz. XVI w., nastpny, konsekrowany zosta w 1768 r. przez biskupa wileskiego Ignacego Massalskiego (by moe wtedy równie ponownie erygowano tutejsz parafi). Kolejn-drewnian wityni wybudowano w l. 1819-1820 - niestety ulega spaleniu w 2009 r. - spono wówczas take cae wyposaenie wntrza. W l. 2010-2011 koció zosta odbudowany - dokonano wiernej rekonstrukcji spalonej wityni i obecnie nowy koció na nowo suy miejscowym wiernym. Do dnia dzisiejszego zachowaa si natomiast  trzykondygnacyjna drewniana dzwonnica z XIX w., któr, podczas poaru w 2009 r., udao si w caoci uratowa przed spaleniem. W ssiedztwie dzwonnicy i kocioa mona take odnale dwa ciekawe miejsca historyczne - may pomnik upamitniajcy dziaalno abonarskiego oddziau Modzieowej Federacji Litwinów Katolików w l. 1933-1934 oraz drewniany krzy z charakterystycznymi, litewskimi zdobieniami, ustawiony w miejscu, w którym, jak gosi tekst na tablicy umieszczonej na krzyu, w l. 1945-1947, leay sprofanowane ciaa litewskich partyzantów. Bedc w okolicach abonar warto take odwiedzi wiosk Styrnie (Stirniai), gdzie obejrze mona ciekawy koció, zbudowany z ociosanych kamieni polnych w 1940 r. Na cmentarzu przykocielnym odnale mona ciekaw drewnian kapliczk z charakterystycznie zdobionym, litewskim krzyem.

Z abonar mona wróci szos do Kotynian, a stamtd pojecha na pónocny-wschód, w kierunku miasta Ignalino (Ignalina), do miejscowoci Pousze (Palušė), malowniczo pooonej nad piknym jeziorem usza (Lūšiai), gdzie zachowa si drewniany koció p.w. w. Józefa, zbudowany w l. 1747-1757 staraniem ks. Józefa Bazylewskiego. witynia, remontowana kilka razy w XIX w. i XX w., jest w dobrym stanie. We wntrzu uwag zwracaj obrazy z XVII w. i XVIII w., m.in. "w. Antoni Padewski", a take rzeby w. Piotra i Pawa z XIX w., które zdobi otarz gówny. Obok kocioa stoi drewniana dzwonnica z XVIII w. z dzwonami z 1775 r. i 1779 r. Dziedziniec kocielny ogradza drewniane ogrodzenie z drewnian trójdzieln bram. Na dziedzicu kocielnym obejrze mona take zabytkow drewnian kaplic oraz murowan kapliczk - obie z XIX w. W Pouszu, w 1873 r. urodzi si Mikas Petrauskas - tenor, dyrygent, zasuony pedagog muzyki, kompozytor, krytyk muzyczny i dziaacz kultury litewskiej. Skomponowa m.in. 2 opery "Biruta" ("Birutė", 1906), "Egle królowa wy" ("Eglė
alių karalienė", 1920), kilkanacie operetek, pieni i utwory instrumentalne oraz zbiory dajn. Wicej informacji na temat Mikasa Petrauskasa czytelnik moe znale w naszej galerii "Znani i zasueni obywatele powiatu wiciaskiego". 

Z Pousza mona przez Ignalin pojecha dalej na na pónoc lub wróci do wician, a nastpnie wybra si ok. 25 km na pónocny-wschód, przez Szyrwicki Park Krajobrazowy, opisany wczeniej, do wsi Mielegiany (Mielagėnai). Miejscowo pierwszy raz wzmiankowana w aktach Najwyszego Trybunau Litewskiego w 1671 r., w XVII w. naleaa do Rolicz-Kochaskich, m.in. do Fabiana Rolicz-Kochaskiego, Kazimierza Rolicz-Kochaskiego oraz braci Jana i Rafaa Rolicz-Kochaskich. W XVIII w. wacicielami Mielegian, a take dworów w niedalekich Krykianach i Polesiu byli m.in. Justyna i Kazimierz Piotr Kubliccy. W 1768 r., na mocy dekretu króla Stanisawa Augusta Poniatowskiego, Mielegiany otrzymay prawa miejskie, a take prawo organizowania jarmarków raz w tygodniu, w poniedziaki - tradycja organizowania dni targowych w tym dniu przetrwaa a do czasów wspóczesnych.  W XIX w. Mielegiany stanowiy wasno rzdow, a okoliczne dwory w Polesiu, Czepukiszkach i Krykianach naleay do rodziny Bielikowiczów (nastpnie Krykiany stay si wasnoci Benisawskich, a Polesie, w 1887 r. kupi na licytacji niejaki Lubimow). W czasie Powstania Styczniowego, w okolicy dziaay oddziay powstacze, m.in. oddzia Gustawa Czechowicza, a powstacy ukrywali si w podziemiach mielegiaskiego kocioa. W 1905 r. Mielegiany liczyy 400 mieszkaców, byy tu m.in. browar, cukiernia i 9 ydowskich sklepików. W 1930 r. miejscowo liczya 414 mieszkaców, dziaay tu: skad apteczny, garbarnia, kasa poyczkowo-oszczdnociowa Stefczyka, Litewskie Kóko Rolnicze, kilka sklepów z artykuami kolonialnymi, herbaciarnia, piwiarnia, swe usugi oferowali m.in. ciele, kowale, krawcy, stolarze i szewcy. W 1938 r. miejscowo liczya 86 domów i 473 mieszkaców. Gównym zabytkiem Mielegian jest murowany klasycystyczny koció p.w.  w. Jana Chrzciciela, fundowany przez Justyn Kublick w l. 1779-1790, stanowicy jakby mniejsz kopi Katedry wileskiej.  Przed wejciem wityni, w niszach po obu stronach portyku, podziwia mona rzeby w. Piotra i w. Pawa, wykonane w 1838 r. przez synnego wileskiego artyst Wincentego Smokowskiego - ucznia Jana Rustema, grafika, malarza, rzebiarza, filozofa, historyka sztuki, pedagoga, a take lekarza. Za obrazy o tematyce mitologicznej i historycznej otrzyma szereg zotych i srebrnych medali, przyznanych mu przez Petersbursk Akademi Sztuk Piknych. W 1828 r., w Petersburgu ukaza si poemat Adama Mickiewicza "Konrad Wallenrod" z trzema ilustracjami Smokowskiego, a w 1846 r. Smokowski przygotowa 50 drzeworytów, ilustrujcych poemat Józefa Ignacego Kraszewskiego "Witolrauda". Artysta zmar w 1876 r. w Krykianach i zosta pochowany podziemiach mielegiaskiego kocioa. Z innych ciekawych elementów wyposaenia wityni uwag zwracaj neobarokowe tabernakulum z 1851 r., wykonane w Warszawie, w pracowni Frageta, obrazy czterech Ewangelistów, pdzla Wincentego Smokowskiego, namalowane w 1875 r., epitafium wojskiego inflanckiego Kazimierza Kublickiego i jego ony Justyny z gipsowymi popiersiami zmarych, wykonanymi przez Wincentego Smokowskiego ok. po. XIX w. W ssiedztwie kocioa zobaczy mona dzwonnic-bram z ok. 1830 r. oraz zabytkow plebani z XVIII w. Dawne Mielegiany mona odnale na starych fotografiach z naszej galerii, przedstawiajcych koció w Mielegianach ok. 1915 r. i mieszkaców Mielegian po mszy przed kocioem ok. 1915 r. W Mielegianach, w 1922 r., urodzi si Stanisaw Bielikowicz - dziaacz harcerski, gawdziarz i popularyzator gwary wileskiej. Po wojnie zamieszka w Lidzbarku Warmiskim, wspópracowa z Polskim Radiem, gdzie prowadzi audycje jako repatriant z Wileszczyzny pod pseudonimem Wincuk Dyrwan. Gawdy Wincuka, barwnie i dowcipnie opisujce ycie codzienne i witeczne mieszkaców dawnej Wileszczyzny, a take folklor tego regionu, zostay wydane drukiem w ksice p.t. "Wincuk gada". Stanisaw Bielikowicz zmar w 1981 r. Obecnie w posta Wincuka wciela si Dominik Kuziniewicz - nastpca i kontynuator dziea Bielikowicza. 

Okoo 12 km na zachód od Mielegian ley miejscowo Cejkinie (Ceikiniai). Dawne miasteczko, pod koniec XVIII w. naleao  do migielskich, w drugiej poowie XIX w. naleao do Waleryi Hoowniowej, w okresie midzywojennym wacicielem majtku Cejkinie by Antoni Brynk. W 1938 r. Cejkinie liczyy 24 domy i 152 mieszkaców. Do niedawna istnia tu drewniany koció z 1773 r., p.w. Imienia Marii, fundowany przez Mikoaja migielskiego. We wntrzu wityni obejrze mona byo barokowe otarze z XVIII w. oraz ludowy krucyfiks z pocz. XX w. Obok kocioa znajdowaa si trójkondygnacyjna drewniana dzwonnica. Koció i dzwonnica ulegy zniszczeniu w wyniku poaru 5 kwietnia 2016 r.
  
Jadc ze wician w kierunku wschodnim, wzdu granicy, przez malownicz okolic, po ok. 25 km dotrze mona do Hoduciszek
(Adutiškis) - jednej z najdalej na wschód pooonych miejscowoci Litwy. W XVI w. i na pocz. XVII w. Hoduciszki byy wasnoci rodu Kiszków, w 1608 r.  biskup wileski Stanisaw Kiszka ufundowa tu pierwszy koció-wkrótce po tym zapisa swe dobra kapitule wileskiej. Kolejn wityni ufundowa biskup wileski Cywiski w 1826 r. witynia ta przetrwaa do pocz. XX w., kiedy to zbudowano nowy, murowany koció. W 1930 r. miasteczko posiadao 1690 mieszkaców, w tym spor cz stanowia spoeczno ydowska (oprócz kocioa istniaa tu wówczas take synagoga). W okresie midzywojennym dziaay tu: szpital powszechny, stra ogniowa, skad apteczny, apteka, ydowski Bank Ludowy, kasa poyczkowo-oszczdnociowa, cegielnia, cerownia, zakad fotograficzny, dwa hotele, garbarnie, herbaciarnie, dwie restauracje, zajazd, kilka piwiarni, piekarnia, kilkanacie sklepów z artykuami kolonialnymi i spoywczymi, sklep galanteryjny, spódzielnia rolniczo-handlowa, sklep z naczyniami kuchennymi, sklep z wyrobami tytoniowymi, myn, hurtownia nawozów sztucznych, fabryka wód gazowych, olejarnia, tartak. Swe usugi oferowali ponadto: felczerzy, blacharze, czapnicy, garbarze, kamasznicy, fryzjerzy, kowale, krawcy, rzenicy, szewcy, zegarmistrz i wielu innych. Obecnie Hoduciszki, dodatkowo podzielone przez granic litewsko-biaorusk, pooone na uboczu, to cie dawnej-przedwojennej, ttnicej yciem i rozwijajcej si miejscowoci.  W miasteczku, prawie cakowicie zniszczonym podczas dziaa wojennych w 1944 r., z zabytków zachoway si jedynie: eklektyczny koció z pocz. XX w., p.w. Najwitszej Marii Panny Szkaplerznej, zbudowany z czerwonej, nietynkowanej cegy, klasycystyczna, murowana plebania z XIX w. oraz dwie dziewitnastowieczne kamieniczki przy dawnym rynku. Nie istnieje natomiast gówny zabytek miasteczka - pikne klasycystyczne kramy miejskie z ok. 1836 r., wzniesione staraniem ks. praata Jana Cywiskiego - póniejszego biskupa wileskiego, a zniszczone w 1944 r. Bedc w Hoduciszkach naley take odwiedzi miejsce zwizane z tragicznym wydarzeniem w historii miasta. W dniu 20 maja 1942 r. litewskie nazistowskie oddziay policji rozstrzelay 32 lub 33 Polaków z Hoduciszek i okolic. Podobnie jak mord w Nowych wicianach, opisany wczeniej, akcja ta bya czci szerzej zakrojonej akcji pacyfikacyjnej, w wyniku której, w wicianach i okolicznych miejscowociach, kolaborujca z Niemcami litewska policja pod dowództwem komendanta jednostki policyjnej Jonasa Maciuleviiusa, rozstrzelaa kilkuset Polaków, w wikszoci przedstawicieli polskiej inteligencji. Obecnie, przy drodze do wician, istnieje pomnik upamitniajcy ofiary zbrodni, oczywicie, podobnie jak w innych miejscach kani, bez informacji, kto faktycznie mordu dokona (tablice na pomnikach informuj jedynie, e mordów dokonali hitlerowscy okupanci). 

Jadc ze wician do Hoduciszek warto po drodze odwiedzi ma wie Jurgieliszki
(Jurgeliškė), gdzie zobaczy mona drewnian cerkiew (molenn) staroobrzdowców z 1923 r. witynia w 2008 r. bya w stanie daleko posunitej ruiny, która postpowaa w szybkim tempie (do 2008 r. wiea cerkwi zwieczona bya jeszcze hemem z cebulk na szczycie, jesieni 2008 r. runa górna cz wiey-dzwonnicy). W sierpniu 2011 r. kolejny raz odwiedziem to miejsce, aby si przekona, e teren wokó cerkwi zosta uporzdkowany, a take wstawiono nowe drzwi do wityni. Szcztki hemu wiey cerkwi zoono obok jednej ze cian. Wntrze cerkwi w 2008 r. sprawiao wraenie, e miejscowi wierni, mimo katastrofalnego stanu wityni, nadal staraj si organizowa tu naboestwa (wicej informacji na temat staroobrzdowców czytelnik znajdzie w trasie turystycznej po okolicach Podbrodzia - w opisie miejscowoci Powiewiórka). Zdjcia jurgieliskiej cerkwi, wykonane w l. 2008-2011, mona znale w naszej galerii: "Jurgieliszki - cerkiew staroobrzdowców - gincy zabytek - fotoreporta - lipiec 2008 r. - sierpie 2011 r.". Generalny remont wityni ruszy w padzierniku 2012 r., dziki staraniom lokalnej wspólnoty staroobrzdowców i jej przewodniczcego Aleksandra Necvetnego, z pomoc Samorzdu Rejonu wiciaskiego - zakoczenie prac remontowych zaplanowano na sierpie 2013 r. (w ramach prac wzmocniono fundament, wymieniono poszycie cian oraz dachu, odtworzono take wie, która runa w 2008 r.). Kolejny cenny historyczny zabytek sakralny regionu zosta zatem uratowany. "Sownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów sowiaskich" z 1882 r. podaje, e we wsi wówczas zamieszkiwao 97 osób - wszyscy mieszkacy byli staroobrzdowcami (starowierami) - stan taki utrzyma si do roku 1939. Obecnie w miejscowoci wci zamieszkuj staroobrzdowcy, cho stanowi mniejszo ogóu mieszkaców.

W bliskim ssiedztwie Jurgieliszek (ok. 1,5 km na zachód) ley teren nieistniejcego dzi majtku Komarowo. W 1564 r. wie i majtek naleay do Marcina Janowicza Chrzczonowicza, nastpnie do rodów Paców i Wawrzeckich, w XIX w. Komarowo naleao do Bortkiewiczów (prawdopodobnie do ok. 1863 r.). Na przeomie XIX i XX w. majtek nalea do rodziny Guzych, nieznani s ostatni waciciele z okresu midzywojennego. W 1938 r. majtek Komarowo zamieszkiwao 39 osób w 4 budynkach mieszkalnych. Niestety, zarówno dwór, jak i zabudowania dworskie i gospodarcze, nie zachoway si do dnia dzisiejszego. Z fotografii sprzed 1939 r., znajdujcej si w naszych zbiorach wynika, e dwór komarowski, zbudowany prawdopodobnie w pierwszej poowie XIX w., by parterowy, dwutraktowy, siedmioosiowy, otynkowany, z dachem naczókowym, krytym gontem. Wejcie poprzedza drewniany, oszklony ganek, kryty daszkiem dwuspadowym.   
 
Turyci, dysponujcy wiksz iloci wolnego czasu, mog wybra si do najdalej na pónoc wysunitej czci dawnego powiatu wiciaskiego - w okolice Dukszt - przy okazji zwiedzajc kilka dawnych siedzib ziemiaskich. Ze wician naley wyruszy szos w stron miasteczka Ignalino (Ignalina), po przejechaniu okoo 8 km, w miejscowoci Szwinta (Šventa), mona obejrze drewniany dwór z XIX w., przed 1939 r. nalecy do rodziny Cywiskich. Opuszczony budynek stopniowo popada w ruin. Dwór  otaczaj resztki parku, gdzie podziwia mona grup zabytkowych lip, tworzcych altan, posadzonych w l. 1925-1926. Ciekawym jest fakt, i amatorskie badania stanowisk archeologcznych w okolicach Szwinty prowadzi w poowie XIX w. archeolog-amator Adam Honory Kirkor, który wyniki swoich bada ogosi w szkicu "Wycieczka archeologiczna po guberni wileskiej" wydanym w 1855 r.

Ze Szwinty szos kierujemy si dalej na pónoc, przejedamy przez Ingalino (Ignalina) i ok. 3 km za miastem na krótko porzucamy pónocny kierunek, skrcajc na pónocny-wschód, aby po dalszych 2 km dojecha do miejscowoci Przyja (Vidiškės). We wsi zachowa si bardzo pikny klasycystyczny dwór z k. XVIII w., w XIX w. nalecy do rodziny Kamieskich. Elewacj frontow budynku urozmaicaj portyk kolumnowy w wielkim porzdku oraz dwa ryzality skrajne ozdobione przyciennymi kolumnami. Dwór, w którym do niedawna miecia si biblioteka, otacza 4-hektarowy park. Obecnie dwór stanowi wasno prywatn - w latach 2007-2009 zosta gruntownie wyremontowany z przeznaczeniem na obiekt hotelowo-konferencyjny. We wsi obejrze mona take neogotycki koció p.w. Nawiedzenia NMP z pocz. XX w. fundowany w 1906 r. przez ówczesnego waciciela tutejszego majtku - Jana Kamieskiego.

Z Przyjani kierujemy si szos dalej na wschód i wkrótce dojedamy do miejscowoci Daugieliszki Nowe (Naujasis Daugėliškis). W XVIII w. i XIX w. miejscowo naleaa do parafii Daugieliszki Stare, w 1865 r. posiadaa 44 mieszkaców, a w 1902 r. 137 mieszkaców i 24 domy. W k. XIX w. znaczenie ssiednich Daugieliszek Starych zmalao (po sponiciu tamtejszego kocioa w 1886 r.) i w 1930 r.  Daugieliszki Nowe byy siedzib gminy, liczc 586 mieszkaców, istnia tu wówczas koció i synagoga, a dziaay cegielnia, garbarnia oraz gremplarnia, jako e w miasteczku i okolicach wyrabiano sukno. Swe usugi oferowali tu take: blacharze, fryzjerzy, kowale, krawcy, piekarze, rzenicy i stolarze. Dziaay tu ponadto: apteka, herbaciarnia, kilka sklepów a artykuami kolonialnymi i spoywczymi, sklepy bawatne, sklep (fabryka?) wyrobów tytoniowych oraz wyszynk trunków. Obecnie miejscowo równie jest siedzib gminy, a take parafii. Gównym i najcenniejszym zabytkiem Daugieliszek Nowych jest drewniany koció p.w. w. Joachima i w. Anny z 1889 r. witynia jest dobrze widoczna z daleka z racji swoich sporych rozmiarów, a take umiejscowienia na pagórku w centrum miasteczka. Na cmentarzu przykocielnym zachowao si tylko kilka grobów w tym interesujcy nagrobek Józefa Szymkiewicza (zm. w 1872 r.). Niecay kilometr od kocioa odnale mona stary cmentarz katolicki z grobami z XIX w. i pocz. XX w. z inskrypcjami w jzyku polskim, m.in. zapomnianym grobem Leonarda Labeckiego (ur. 1805, zm. 1848 r.?) - doktora medycyny i chirurgii oraz jego córki Marii (ur. 1844? zm. 1845 r.?). Stary cmentarz jest niestety zaniedbany. W miejscowoci jest take drugi - nowy cmentarz katolicki z XX w., lecz tam inskrypcje na grobach s ju jedynie w jzyku litewskim. Warto si tu jednak pofatygowa take ze wzgldu na pikny widok na ca okolic i miasteczko, jaki rozpociera si z tego miejsca. 

Kilka kilometrów na poudniowy-zachód od Daugieliszek Nowych le Daugieliszki Stare (Senasis Daugėliškis) - dawne miasteczko-obecnie wie -moe poszczyci si bogat histori. Od XIV w. do XVI w. miejscowe dobra naleay do rodu Gasztodów. W 1511 r. Albert Gasztod zbudowa tu pierwszy dwór, o czym przypomina dzi pamitkowy gaz z dat 1511 w centrum wsi. W 1526 r. Wojciech Gasztod - wojewoda wileski - fundowa tu pierwsz parafi katolick i zbudowa drewnian wityni, która dotrwaa do 1812 r. - ulega zniszczeniu prawdopodobnie w czasie wojen napoleoskich. W 1551 r. Barbara z Radziwiów Gasztodowa - wówczas ona króla Polski i Litwy Zygmunta Augusta - umierajc zapisaa Daugieliszki swemu mowi - królowi Polski i Litwy i w ten sposób Daugieliszki stay si starostwem (dobrami królewskimi). W 1574 r. starost by tu Andrzej Rudomina (Rudomino) - misjonarz wysany póniej do Chin. 
W 1664 r. uzyskay przywilej od króla polskiego Jana Kazimierza, w 1782 r. starostwo daugieliskie pacio do skarbu pastwa kwarty 5219 zotych polskich. Pod koniec XVIII w. hr. Plater - ostatni starosta daugieliski - zabezpieczajc groby Gasztodów w miejscowym kociele, znalaz tam drogocenny piercie, który nastpnie przesa ostatniemu królowi Polski - Stanisawowi Augustowi Poniatowskiemu, jako zabytek staroytnoci. W 1812 r., po zniszczeniu kocioa fundowanego przez Gasztodów, nowa witynia zostaa ufundowana przez hr. Izabell Plater - witynia ta ulega spaleniu w 1886 r. - kolejnej ju nie zbudowano, a dwór przeniesiono do ssiednich Daugieliszek Nowych. W XIX w. dawne miasteczko byo wasnoci skarbu pastwa rosyjskiego, który ziemi odda miejscowym wocianom na wykup. W 1880 r. miejscowo posiadaa 370 mieszkaców - dziaay tu zarzd gminy i szkoa, w 1902 r. miejscowo liczya 255 mieszkaców i 41 domów, a w 1930 r. miasteczko posiadao 46 domów. Obecnie jest to wie malowniczo pooona w pagórkowatej okolicy w ssiedztwie lasów. Na miejscowym cmentarzu katolickim niestety nie zachoway si adne groby sprzed 1939 r. - s tu tylko wspóczesne-powojenne, z inskrypcjami litewskimi. Ciekawym zabytkiem jest natomiast drewniana kaplica cmentarna z XIX w.daugieliska kaplica doywa ju swoich dni i pewnie niedugo ju zupenie zniknie z krajobrazu tej miejscowoci. Innym ciekawym obiektem w Daugieliszkach Starych jest drewniany spichlerz z pocz. XX w.  W Daugieliszkach, w 1871 r., urodzi si Lejb Lewi Owczyski, rabin i pisarz ydowski, absolwent Jesziwy w wicianach w 1884 r.

Z Daugieliszek Starych szos moemy wci kierowa si na poudniowy-zachód, przez okolice wsi Mauany (Maulionys), gdzie obejrze mona ciekawe grodzisko prehistoryczne i stary cmentarz, a nastpnie przez dawny zacianek Poniyszki (Paniiškė), w którym w XIX w. mieszkaa rodzina Szulskich (zachoway si tam pozostaoci dworku oraz budynków gospodarczych, a take aleja dojazdowa do zacianka), dotrze do szosy wiciany-Ignalino lub wybra odwrotny kierunek i wyruszy na pónocny-wschód - do dawnej osady, w której wspólnie yli i nadal mieszkaj katolicy i staroobrzdowcy (starowiercy) - do miejscowoci Michaowo (Mikalavas). W XIX w. Michaowo byo wsi rzdow, w 1885 r. liczyo 261 mieszkaców (w tym 139 katolików, 114 starowierów i 8 ydów) oraz 34 domy. W 1930 r. wie liczya 23 domy. Miejscowo jest malowniczo pooona w pagórkowatym terenie. Cennym zabytkiem sakralnym Michaowa - jednym z najcenniejszych w regionie - jest drewniana cerkiew staroobrzdowców z 1799 r. We wsi zwiedzi mona take cmentarz staroobrzdowców z XIX w., równie bardzo malowniczy, usytuowany na kilku pagórkach, z ciekawymi nagrobkami i inskrypcjami nagrobnymi. Cmentarz staroobrzdowców, w przeciwiestwie do cerkwi, jest dostpny dla turystów. Wiecej informacji na temat staroobrzdowców czytelnik znajdzie w trasie turystycznej po okolicach Podbrodzia - w opisie miejscowoci Powiewiórka.

Z Michaowa szos kierujemy sie na wschód, mijamy miejscowo Koczergiszki, zwane te Kaczergiszki (Kaergiškė), niedaleko granicy z Biaorusi, gdzie obejrze mona may, ale urokliwy drewniany koció z XVIII w. o wspóczesnym wystroju wntrza (obok kocioa stoi take maa drewniana dzwonnica z tego samego okresu), mijajc odchodzc na pónocny-wschód drog do miasteczka Widze (po stronie biaoruskiej) i podajc wzdu przedwojennej granicy powiatu wiciaskiego z powiatem brasawskim na rzece Dzisna (odcinek ten obecnie jest granic litewsko-biaorusk), docieramy do dawnego miasteczka Twerecz (Tvereius). Miejscowo wzmiankowana bya na pocz. XVI w. w bulli papiea Juliusza II, gdzie wspomina si o tutejszym klasztorze (istniejcym jeszcze przed 1507 r.). W latach ok. 1501-1513 wybudowano tu drewniany koció, który dotrwa do poowy XIX w. Kolejny klasztor zosta zaoony w 1670 r. przez ówczesnego waciciela miasteczka - Mikoaja Stefana Paca - wojewod trockiego i uytkowany przez zakon augustianów lub kanoników od pokuty - przy klasztorze wzniesiono wówczas take murowany koció - klasztor ten funkcjonowa do 1832 r., kiedy to, w ramach represji po Powstaniu Listopadowym, zosta zamknity. W 1852 r., staraniem ks. plebana Rouby, wzniesiono tu nowy drewniany koció, który dotrwa do pocztku XX w., kiedy to zbudowano kolejn-murowan wityni, istniejc do dzi. W 1866 r. miejscowo liczya 247 mieszkaców (w tym 221 katolików, 7 staroobrzdowców i 18 ydów) i 18 domów, a w 1881 r. ju 605 mieszkaców. W 1930 r. w miasteczku dziaay: kooperatywa Litewskie Kóko Rolnicze, czesalnia weny, sklep bawatny, herbaciarnia, piwiarnia, sklep z alkoholami oraz kilka sklepów z artykuami spoywczymi. Obecnie miejscowo jest centrum gminy. Turystów zainteresuje tu z pewnoci neogotycki koció p.w. Trójcy witej z pocz. XX w., w okolicach odnale mona take pozostaoci niemieckich umocnie z I wojny wiatowej.

Z Twerecza ruszamy dalej na wschód, wzdu rzeki Dzisny i wkrótce docieramy do najdalej na wschód pooonej miejscowoci wspóczesnej Litwy - do wsi Wasiewicze (Vosiūnai) - zachowa si tu ciekawy drewniany koció p.w. Najwitszej Marii Panny z 1921 r. wraz drewnian dzwonnic z tego samego okresu. Z Wasiewicz nie da si ju dalej podróowa - miejscowo t od pónocy, wschodu i poudnia otacza granica z Biaorusi - we wsi, tu przy samej granicy, obejrze mona take cmentarz katolicki z pocz. XX w.

Przez Twerecz, Daugieliszki Nowe i Przyja wracamy do skrzyowania k. Ignalina, gdzie kierujemy si na pónoc i po 12 km dojedzamy do miejscowoci Kozaczyzna (Kazitiškis). Wie w XVIII w. bya wasnoci rodziny Butlerów, a na pocz. XIX w. Bielikowiczów. Od drugiej poowy XIX w. a do 1939 r. Kozaczyzna naleaa do Mikulicz-Radeckich. Ksiga adresowa Polski z 1930 r. jako waciciela majtku Kozaczyzna o powierzni 300 hektarów wymienia Mariana Mikulicz-Radeckiego. We wsi zachowa si dziewitnastowieczny zespó dworski - dwór z zabudowaniami gospodarczymi, otoczony 2,7-hektarowym parkiem z alej starych lip. We wsi obejrze mona take neogotycki koció z 1908 r., zbudowany z czerwonej-nietynkowanej cegy.

Z Kozaczyzny, wci trzymajc si szosy, kierujemy si na pónocny-wschód i po 15 km docieramy do miasteczka Dukszty (Dūkštas), zwanego take Duksztami Kolejowymi i ssiadujcego z nim dawnego majtku ziemskiego Dukszty Stare (Dūkšteliai). Miejscowoci tych nie naley myli z Duksztami Pijarskimi pod Wilnem. Miasteczko i dwór maj bardzo bogat histori. W XVI w. dobra Dukszty naleay do ksit Giedroyciów, nastpnie do rodziny Stabrowskich, w 1573 r. stay si wasnoci Rudomino-Dusiackich po transakcji zawartej midzy brami Tomaszem i Janem Rudomino-Dusiackimi z jednej strony a Wojciechem i Zofi z Pokrzywnickich Stabrowskimi z drugiej. W 1601 r. jako waciciele wymieniani s Jan i Zofia z Suffczyskich Rudominowie, nastpnie Tomasz Rudomino-starosta daugieliski, a po nim jego syn Piotr-podczaszy orszaski. W l. 1592-1696 cz Dukszt zwana Perewiaty naleaa do rodziny Komorowskich-ostatni waciciele z tego rodu - Jan i Zofia z Benisawskich Komorowscy sprzedaj Perewiaty Tomaszowi Rudominie w 1696 r. W 1698 r. nastpuje podzia majtku pomidzy synów Piotra Rudominy - Tomasza Konstantego i Jana Kazimierza. W 1730 r. Tomasz Rudomino sprzedaje swoj cz synowcowi Antoniemu, a nastpnie, po mierci Antoniego majtek staje si wasnoci Mikoaja Rudominy - marszaka brasawskiego. W l. 1775-1788 majtkiem zarzdza ona Mikoaja - Rozalia z Platerów. Po jej mierci w 1789 r. Dukszty staj si wasnoci syna-Józefa Rudominy-chorego brasawskiego. Bdc ostatnim z rodu, Józef Rudomino, jako onierz napoleoski, ginie bezpotomnie w bitwie pod Lipskiem w 1813 r. W XIX w. Dukszty naleay najpierw do Biegaskich, nastpnie Dowgiaów, a midzy 1901 r. a 1939 r. do rodziny Zanów. W 1930 r. powierzchnia majtku wynosia ok. 3100 ha, w tym 13 jezior. Miasteczko Dukszty liczyo wówczas 1076 mieszkaców, by tu skad apteczny, kilka sklepów, w tym galanteryjne, bawatne, z artykuami kolonialnymi, spoywczymi, spirytualiami, dziaay hotel, ksigarnia, kooperatywa "Hurtownia Kresowa", kasa poyczkowo-oszczdnociowa, apteka, herbaciarnia, piwiarnia, a take myn i tartak. Swe usugi oferowali krawcy, fryzjerzy, ciele, stolarze, felczerzy, dwóch lekarzy i inni. W styczniu 1926 r. gmina Dukszty zostaa przyczona do powiatu wiciaskiego, stajc si jego najdalej na pónoc wysunit czci. We wrzeniu 1939 r. w okolicach Dukszt granic z Litw przekraczaa cz oddziaów Wojska Polskiego z Póbrygady Obrony Narodowej "Dzisna", cofajcych si przed wkraczajc do Polski Armi Czerwon, w dn. 19 wrzenia 1939 r. granic przekroczyo dowództwo póbrygady z pk.dypl. Edwardem Perkowiczem na czele oraz Batalion ON "Brasaw" pod dowództwem kpt. Eugeniusza Tokarskiego - oddziay te zostay na Litwie internowane. W czerwcu 1941 r. Dukszty zostay zajte przez armi niemieck. Ostatnia wacicielka majtku Teresa Zanowa zostaa aresztowana przez Niemców w 1941 r. i zgina w obozie koncentracyjnym Ravensbrück. W miasteczku Dukszty obejrze mona ciekawy zespó zabudowa stacji kolejowej z okresu midzywojennego (co ciekawe, na cianie jednego z budynków stacyjnych odnale mona polski znak geodezyjny z l. 20-tych XX w.), cerkiew prawosawn z pocz. XX w., obecnie uywan przez staroobrzdowców (starowierów), a take koció z 1936 r. Obok cerkwi, w 2007 r., odnaleziono pozostaoci cmentarza blisko stu onierzy polskich, polegych w tych okolicach we wrzeniu i grudniu 1919 r. (z 5 i 7 Puków Piechoty Legionów), a take polegych w styczniu 1920 r., w walkach z bolszewikami o Dyneburg (z 1 i 3 Dywizji Piechoty Legionów). Cmentarz onierzy polskich uporzdkowano, a cz nagrobków (32) zrekonstruowano w l. 2007-2011 staraniem Zwizku Polaków na Litwie przy wsparciu finansowym polskiej Rady Ochrony Pamici Walk i Mczestwa. Z cmentarzem onierzy polskich z 1920 r. ssiaduje niedawno odnowiony cmentarz onierzy radzieckich, polegych w tych okolicach w 1944 r. W ssiadujcym z miasteczkiem dawnym majtku Dukszty Stare (Dūkšteliai), nad jeziorem Perewiaty (Parsvėtas), zachowa si klasycystyczny dwór z ok. 1820 r. zbudowany przez Biegaskich i na pocz. XX w. odnowiony przez Zanów. Dwór synie z faktu i gocili tu m.in. pisarz Józef Weyssenhoff (który pisa tu fragmenty powieci "Soból i panna"), jego brat - malarz Henryk Weyssenhoff, kompozytor Karol Szymanowski i pianista Artur Rubinstein. We dworze tym przed 1939 r. zgromadzono bogate zbiory - m.in. kolekcj archeologiczn i staroytnoci zebrane jeszcze przez Dowgiaów, bya tu biblioteka z dziewitnastowiecznymi drukami polskimi, francuskimi i niemieckimi, bogate archiwum rodzinne, cenne pótna, m.in. obrazy Henryka Weyssenhoffa. Budynek, po II wojnie wiatowej uytkowany by przez szko rolnicz, nastpnie zdewastowany popada w ruin, niedawno sta si wasnoci prywatn i zosta odrestaurowany. We wntrzach zachoway si jedynie oryginalne zabytkowe kaflowe piece. Bardziej okazale prezentuje si elewacja frontowa ozdobiona czterokolumnowym portykiem
 i wysunitymi skrajnymi ryzalitami, elewacja tylna zdominowana jest przez dobudowany kamienny taras. Dwór ma doskonae proporcje, otacza go 5-hektarowy park krajobrazowy, niestety zdziczay, w ssiedztwie którego odnale mona zabytkowe budynki gospodarcze, m.in. drewniany spichlerz z XVIII w. i stajni-wozowni z 1840 r (dwór przed 1939 r. mona obejrze na starej pocztówce w naszej galerii). W pierwszej poowie XIX w. w majtku mieszka synny malarz Jan Rustem (1762-1835) - ucze Bacciarellego - kierownik wydziau malarstwa na Uniwersytecie Wileskim, pochowany na pobliskim cmentarzu, gdzie odnale mona take grób profesora Adama Hrebnickiego (1857-1941) - wybitnego botanika i sadownika, przed 1939 r. prowadzcego swój orodek badawczo-hodowlany w niedalekim majtku Raj.
W Duksztach urodzi si Tomasz Zan (1902-1989) - major Wojska Polskiego - onierz Armii Krajowej - w 1917 r. ochotnik w I Korpusie Polskim gen. Józefa Dowbor-Munickiego, obroca Wilna w 1918 r., w 1919 r. uczestnik powstania sejneskiego (powstanie zorganizowane przez Polsk Organizacj Wojskow przeciw litewskiej administracji na Sejneszczynie), w czasie wojny polsko-bolszewickiej w 1920 r. ochotnik w 211 Puku Uanów rotmistrza Jerzego Dbrowskiego. Uczestnik kampanii wrzeniowej 1939 r., nastpnie dziaa w Kownie na Litwie jako oficer polskiego wywiadu na kraje batyckie, w 1940 r. aresztowany przez policj litewsk i uwiziony w obozie koncentracyjnym w Drymitriawie, skd zwolniono go przed aneksj Litwy przez ZSRR. W l. 1941-1944 w Armii Krajowej kolejno: szef Orodka II pónocno-wschodniego wywiadu Komendy Gównej Armii Krajowej, nastpnie w Kierownictwie Dywersji KG AK (Kedyw), szef zaopatrzenia oddziaów AK okrgu "Nów", w czasie Akcji "Burza" szef sztabu 30 Poleskiej Dywizji Piechoty AK, w sierpniu 1944 r. internowany przez Armi Czerwon i wywieziony do obozu w Riazaniu (obóz dla oficerów Armii Krajowej, uwizionych przez Sowietów), skd w 1946 r. wróci do Polski. Zamieszka w Warszawie, gdzie zmar w 1989 r. By odznaczony m.in. Orderem Virtuti Militari, Zotym i Srebrnym Krzyem Zasugi, Krzyem Walecznych (siedmiokrotnie). Tomasz Zan by prawnukiem Tomasza Zana - zaoyciela Towarzystwa Filomatów, Zwizku Promienistych i prezesa Zgromadzenia Filaretów - przyjaciela Adama Mickiewicza. Informacje na temat majora Tomasza Zana czytelnik znajdzie take w naszej galerii "Znani i zasueni obywatele powiatu wiciaskiego" (na fotografii stoi w mundurze po lewej stronie), szczegóowe informacje dotyczce jego ycia i dziaalnoci mona odnale w ksice Wojciecha Winiewskiego p.t. "Ostatni z rodu. Rozmowy z Tomaszem Zanem".

Okoo 4 km na pónocny-wschód od Dukszt Starych ley miejscowo Gierkany, zwana take Girkany (Gerkonys). W XIX w. majtek Gierkany nalea do Rehbinderów, a nastpnie do rodzin Biegaskich i Francuzowiczów, na pocz. XX w. by w posiadaniu rodziny Zanów, po czym znowu rodziny Francuzowiczów. W 1930 r. wacicielk majtku o powierzchni 74 ha bya Antonina z Dowgiaów Francuzowicz (w czasie rewolucji 1905 r. dziaaczka PPS, gdzie wspópracowaa z Józefem Pisudskim-póniejszym Marszakiem Polski-przewozia wówczas z Warszawy na Wileszczyzn tajn pras i broszury polityczne, za dziaalno konspiracyjn w 1905 r., w odrodzonej Polsce zostaa odznaczona Medalem Niepodlegoci). W majtku gierkaskim przed 1939 r. zgromadzono cenn polsk kolekcj numizmatyczn. Stary drewniany dwór, wybudowany prawdopodobnie przez Biegaskich na pocz. XIX w., spali si w kocu tego wieku - wówczas wybudowano nowy dwór, który zachowa si do naszych czasów. Po II wojnie wiatowej we dworze, otoczonym maym parkiem, miecia si szkoa podstawowa, a nastpnie orodek wypoczynkowy.

Bdc w tych okolicach warto take odwiedzi miejscowo Raj (Rojus), pooon ok. 3 km na pónocny-wschód od Dukszt Kolejowych. W XIX w. miejscowy folwark nosi nazw Staniszki i wchodzi w skad majtku Bereniki nalecego do rodziny Stankiewiczów. W 1886 r. Stanisawa Stankiewicz wysza za m za Adama Hrebnickiego, który otrzyma folwark Staniszki jako posag ony i wkrótce zmieni nazw miejscowoci na Raj. Profesor Adam Hrebnicki (ur. w 1857 r.) by wybitnym botanikiem i sadownikiem, w 1883 r. ukoczy Instytut Leny w Petersburgu, by ekspertem pomologicznym Cesarstwa Rosyjskiego, asystentem w Zakadzie Hodowli Lasów i Inynierii Lenej w Petersburgu, nastpnie, od 1902 r., kierownikiem Katedry Sadownictwa. W 1890 r., w majtku Raj, zaoy dowiadczalno-hodowlany sad pomologiczny z kilkuset odmianami jaboni, grusz, liw, czereni i wini, a take uprawami agrestu, truskawek i porzeczek. Prac naukow i dowiadczenia w orodku badawczo-hodowlanym Raj kontynuowa take w okresie midzywojennym, a do 1939 r. Zmar w 1941 r. i zosta pochowany na cmentarzu w Duksztach Starych (grób profesora Adama Hrebnickiego zachowa si do dzi). By twórc i odkrywc nowych odmian drzew owocowych jak: Ananas Berenicki (Reneta Hrebnickiego), Pepina Jana, A la Napoleon, Zwycizca wirko, Szlachcic, a take autorem kilkuset publikacji i artykuów naukowych na temat lenictwa i sadownictwa. Po II wojnie wiatowej majtek Raj zosta upastwowiony i w 1957 r. sowieckie wadze Litewskiej SRR utworzyy tam stacj badawcz Wileskiej Dowiadczalnej Stacji Rolniczej, a w 1961 r., w zachowanym domu profesora Hrebnickiego, otwarto Muzeum Adama Hrebnickiego, czynne do dnia dzisiejszego.

Tekst: Jacek Szulski 
Copyright
© 2009-2017 Jacek Szulski / podbrodzie.info.pl

UWAGA: wyrazy pokolorowane na niebiesko i zielono s aktywne - odsyaj do poszczególnych zdj w galeriach - po klikniciu na taki wyraz otwiera si odpowiednie zdjcie z danej galerii.

 

ENGLISH VERSION

wiciany (Sventsiany), situated in north-east Lithuania about 80 km from Wilno (Vilna), near the Lithuanian-Belarusian border, is one of the oldest cities in Wilno (Vilna) province but the date of foundation is unknown.
In the Middle Ages wiciany (Sventsiany) had trading post status – the trade roads from Polotsk and Vitebsk through the Wilno (Vilna) to Mazovia and Prussia have been crossed there since ancient times. In the 15th century The Grand Duke of Lithuania – Vytautas - had a residence there. Since 1486 wiciany (Sventsiany) have been civic rights and in 1565 one of the three courts in Oszmiana (Oshmiana) district had a headquarters here. In the 15th and 16th centuries wiciany (Sventsiany) was belonged to Gasztod noble family, famous in the Grand Duchy of Lithuania. From the end of the 14th century until 1795 wiciany (Sventsiany) area was a part of the Polish-Lithuanian Commonwealth (Polish-Lithuanian Union). In 1792, after the Polish 3rd May Constitution was passed, the wiciany (Sventsiany) District was formed. In the same year Russian Army invaded Polish-Lithuanian Commonwealth and in 1794, at the time of the Polish-Russian war (Kociuszko Insurrection), Polish partisans with their commander – prince Ogiski were in fighting with Russians Army and organised diversion on that territory. After 3rd partition of Polish-Lithuanian Commonwealth - in 1795 – wiciany (Sventsiany) was incorporated to Russian Empire – the city was situated on territory of the new Lithuanian- Wilno (Vilna) province, formed in 1801 and changed for Wilno (Vilna) province in 1840. In the begnning of 19th century wiciany (Sventsiany) belonged to Russian admiral Czyczagow, and since 1837 have belonged to Russian Empire Treasury. The year 1812 - time of French-Russian war - was really hard for whole region - first Russian Empire army 5th corps, commanded by prince Konstanty, based in the town and plundered region (it was described by Lev Tolstoy in novel "War and Peace"), and next, when the Wilno (Vilna) province were under French occupation, Napoleon I stayed here one day (probably on 17July 1812) in a small wooden manor house - destroyed at the time of the second World War – in 1943. At the time of the Polish-Russian war 1831 (November Insurrection) Polish partisans have been fought with Russian Army on that area but without success. On the wieciany (Sventsiany) old cemetery is the grave of commander of the partisans group - priest Onufry abu, who died in March 1831 in battle near the city. In the 19th century priest Ludwik Adam Jucewicz (1813-1846) – Polish-Lithuanian poet, literature historian and one of the first Lithuanian archaeologist has been lived here few years. At the time of the next Polish-Russian war – January Uprising in 1863 (Polish Independence War) – on that territory few battless were happened – the biggest was near Antoledzie village (Antaliedė), about 10 km north-west from Nowe wiciany (Novo-Sventsiany), on the ukna (Luknelė) riverside, where these days we can find a small partisans cemetery. Before January Insurrection, in 1862 the Warsaw-Petersburg railway line was opened and it also has been constructed through the wiciany (Sventsiany) District. Between 1915 and 1918 Vilna province including wiciany (Sventsiany) was under German occupation. In December 1918 the Polish self-defence troop (commanded by captain Matarewicz) was created in this region. Unfortunately, at the end of December 1918, the Bolsheviks entered the town and until Spring 1919, wiciany (Sventsiany) was under Bolsheviks power. In the Spring of 1919 the Polish Army liberated whole region from Bolsheviks but they attacked again and came back in July 1920 when the Polish Army had to start retreat. Finally this land was liberated from Bolsheviks in the Autumn of 1920  - that time Wilno (Vilna), Oszmiana (Oshmiana) and wiciany (Sventsiany) Districts named Central Lithuania, by Marshal Jozef Pilsudski order, were under control of the 1st Lithuanian-Belarusian Division under general Lucjan eligowski command (except Sventsiany-Lyntupy area controlled by 3rd Legions Infantry Division from 10th October 1920)  and in March 1922 Wilno (Vilna) Province Parliament decided to incorporate that territory to Poland (it was accepted by League of Nations). From 1922 to 1939 wiciany (Sventsiany) was also a capital of the district and about 6000 inhabitants lived there – most of them were Poles and Jews, small part were Lithuanians. There were: catholic church, orthodox church and 4 synagogues, Stanisaw Konarski’s Teachers School (between 1924-1936), where students also learned Lithuanian and Belarusian languages and Marshal Józef Pisudski’s school. In 1929 the craftsman school was also opened here. Before 1939 amateur theatre has been activited in wiciany (Sventsiany). On 17-20 September 1939 Soviet Red Army invaded Eastern Poland and started occupation of Wilno (Vilna) voivodship including wiciany (Sventsiany) District. After 20 September 1939 the special NKVD group started work in wiciany (Sventsiany) – they arrested Polish officials, civil servants, officers and soldiers of Polish Army, policemans, farmers, teachers, doctors, forestmans and more – most of them died in Soviet work camps in Siberia (until 23 August 1940  the NKVD group registered 726 Polish army officers, 26 Polish policemans, 37 Polish police agents, 39 priests, 106 members of various Polish pre-war political parties, 111 "kulaks" - the higher-income farmers, 140 traders). The city first was illegally annexed by Belarusian Soviet Republic, in the Summer of 1940 the Soviets invaded and incorporated Lithuania – then they divided wiciany (Sventsiany) District into Belarusian Soviet Republic and new formed Lithuanian Soviet Republic – that time wiciany (Sventsiany) and part of the district was illegally annexed by Lithuanian Soviet Republic. Part of the former Polish wiciany (Sventsiany) District was the second Soviet "gift" for Lithuania - in October 1939 Lithuania with a help of Soviet Union, which has been occupied Wilno/Vilna region from September 1939, illegally annexed Wilno (Vilna) and a part of the former Polish Wilno District. The next change was happened in 1941 – when the German Army invaded Soviet Union and occupied Lithuania with wiciany (Sventsiany) until July 1944 – that time Soviet Army came back and has been occupied that land more than 45 years, until 1991. The most tragic day at the time of occupation was on 20 May 1942 when Lithuanian Nazi police troops commanded by Jonas Maciuleviius (collaborated with Germans) murdered few hundreds Polish citizens (mostly representatives of Polish culture and science) in the town and surroundings. In wiciany (Sventsiany) Lithuanian policemans murdered 40 Polish representatives on Jewish cemetery area. Nowadays there are two small memory plaques in Lithuanian and Polish languages (the text on Lithuanian plaque informs that murderers were Hitler’s occupants but there is no information that they were Lithuanian Nazis, which collaborated with Germans). Twenty three killed persons were buried on Catholic cemetery area and nowadays the graves of murdered Polish citizens are still there. Among others there were killed citizens: Micha Walulewicz - vice Mayor of wiciany pre 1939, Józef Wójciak - the director of primary school in wiciany, Julian Sierociski - teacher in wiciany primary school, Wadysaw Mikoszewicz -  doctor from the town, Jan Niedwiedzki - chemist from wiciany, Romuald Lietz - the participant of Silesian Uprisings, Polish Army captain (in September 1939 r., when the Soviet Army invaded Poland, he organized community policing in wiciany to protect citizens against bandit’s robberies). At the time of the second World War the structure of the nations has been changed there – most of the Jews was murdered by the Nazis between 1941 and 1943 (in Sventsiany ghetto), after 1945 many Poles went to Poland formed in new border lines, the Soviets had been arrested some of them – mostly the soldiers from Polish National Army (Armia Krajowa, named also Polish Home Army) – and transported to Siberia camps. From 1944 to 1948 between 7500 and 8700 Poles were left wiciany (Sventsiany) area and went to start living in new Poland. In period Spring 1945-Spring 1946 the pro-Soviet organization named Union of Polish Patriots arranged and coordinated process of registration and repatriation of Polish citizens from Lithuanian Soviet Republic (mostly from the former Polish Vilna voivodship) to new formed Poland. That time circa 42% registered persons (more than 4300 persons from more than 10300 registered persons) from wiciany/Sventsiany area and 60% registered persons in Nowe wiciany/Novo-Sventsiany area (almost 2800 persons from more than 4600 persons registered) were left to Poland. The next - smaller repatriation was done in 1955-1957. Since 1991 wiciany (Sventsiany) belongs to independent Lithuania and it is still the capital of the district. Nowadays Poles are about 29 % inhabitants of wiciany (Sventsiany) District but in the south part of that region they are more than 80%. At the time of the second World War Polish partisans had been fought with Germans and Soviets in that region – specially famous 5th Brigade of the Polish Home Army (Armia Krajowa) commanded by the captain Zygmunt Szendzielarz “upaszka”.
 
In wiciany, the doctor Wadysaw Zahorski - Polish excursionist, philantropist and member of Society of Friends of Science in Wilno (Vilna) - was born in 1858 (he died in 1927 in Wilno). He was an author of many books and guide books like "The traditions and legends of Wilno" and "The Cathedral of Wilno".
 
Unknown fact is that after the first World War, in wiciany (Sventsiany) the Polish writer, poet, social and political activist Anna Zahorska de domo Elzenberg (1882-1942, pen-name "Savitri") delivered a lectures - it was a part of the nationwide discussion about Polish borders on the East that time. In her novel "Odrutowana okolica" ("The wiring vicinity") she described the social relations on that land short after the first World War.
 
The most famous of wiciany (Sventsiany) inhabitants is Polish pilot lieutenant Franciszek wirko, who was born there in a small wooden house in 1895. In 1929 lieutenant wirko with his mechanic – engineer Stanisaw Wigura were flied around the Europe by RWD-2 plane – the distance was more than 5000 km – it was a record that time. In August 1932 wirko i Wigura were the winners of Challenge International Airplane Competitions. On 11 September 1932 wirko and Wigura died in air crash near Cieszyn. Few years ago, on the wall of the house where wirko was born, a small memory plaque was installed. 

In 1881 the Polish general Wiktor Thommée was also born here – In the second World War - in September 1939 - he commanded Operation Group "Piotrków" (1-13 September 1939), which was heroic fought with Germans near Mokra and Borowa Góra, next he was a commander of Modlin fortress (13-28 September 1939). The Modlin fortress capitulated after Warsaw capitulation – the Germans arrested Polish soldiers and transported all of them to prisoners camps.
 
Another famous Polish Army general who was born in wiciany (Sventsiany) in 1886 was general Rudolf Niemira. He fought in Polish-Soviet War 1919-1920, next, before the second World War, he was a higher commander of artillery in Polish Army 1st Cavalry Division, 10th Artillery Group in Przemyl and next in Grodno Garrison. At the time of the second World War he fought in September 1939 campaign, next in 1940 the commander of 1st Grenadiers Division in France and finally commander of artillery in 1st Polish Corps in the West.
 
Unknown in fact is an information that in wiciany, in 1905 the famous Polish Army intelligence services officer - major Alfons Jakubianiec - was born. He was also an officer of Division II (Intelligence) of the Polish Army General Staff, before 1939 worked in Germany (chief of Polish secret agents in East Prussia), after 17 September 1939 in Lithuanian internment camp, he escaped and until Spring 1940 was a chief of Polish intelligence agency in Kowno/Kaunas in Lithuania - he helped in transfers to Polish Army in France (via Sweden) the Polish Army officers and soldiers who escaped from Lithuanian internment camps. He also cooperated with Japanese consul in Kowno/Kaunas - Chiune Sugihara - in secret action of life-saving of 3,5 thousands of Jewish refugees - they were transfered with Japanese visas to Japan empire that time. In 1941 he was arrested in Berlin and in 1945 was killed in Sachsenhausen German concentration death camp.
 
In wiciany the Polish poet - doctor of philosophy - Wadysaw Arcimowicz (1900-1942) was also born. He was a researcher of Polish famous poet Cyprian Kamil Norwid’s literary output. Before 1939 he worked in Stefan Batory University in Wilno (Vilna) and additionally was an editor of "Hejna" newspaper printed in wiciany that time.
 
In 1881, also in wiciany (Sventsiany) the famous Jewish essayist, educator and ideologist of the Reconstructionist Judaism - Mordecai Menahem Kaplan was born (died in 1983) and before it, the other Jewish ideologist - Isaac Jacob Reines (1839-1915) was a rabbi in this town in 1869-1888 - that time he was a proponent of the Haskalah and also organized yeshiva there.

There are also literary men connected with wiciany (Sventsiany) like Russian-Jewish science-fiction prose writer Evgeniy Voyskunskiy (his family lived there before the first Wold War) - laureate of International Literary Award of A. B. Strugatsky in 2009 or August Yavitsch - Jewish writer, who was born here in 1900 and described the town named "Siany" in his memoirs. French-Jewish literary man and film director Roman Kacev (Romain Gary) - laureate of the Goncourt Prize (1956, 1975) lived here in 1925.

An interesting can be information that Mark Natanson - Russian-Jewish revolutionist, politician, Lenin’s contributor and member of Esers Party (Socialist Revolutionary Party - was born in wiciany (Sventsiany) in 1850.

The center of the city was destroyed in July 1944 when the Soviet Red Army attacked Germans there but on the few small side streets some wooden houses from the beginning of 20th century still can be seen, for example specially interesting house (with lions heads on the front side) on the street to Hoduciszki. There is also small chapel on the same street – monument of partisans 1831 and 1863 who died here in fighting with Russians. This chapel was destroyed in 1963 and reconstructed in 1989. Near that place is an old Jewish cemetery with many tombs from 19th and 20th centuries (in the city there are also catholic cemetery and muslim cemetery). Nowadays we can see a part of the former Market – there are also few historical buildings and catholic church from the end of 19th century. The first church in wiciany (Sventsiany) was founded in 1414 by The Great Duke of Lithuania – Vytautas. In 1636 the new wooden church was built. Nowadays we can see the church of All Saints founded by general Kazimierz Czechowicz in 1898 in neo-gothic style. In the interior an interesting altar from the end of 19th century and also small organ from the same time can be seen. In the same year 1898 gen. Czechowicz founded also Russian Orthodox church in neo-byzantine style. You can find in the town also Russian Old Believers church built at the beginning of 20th century. Not far from the center of the town you can find old catholic cemetery with graves of Polish citizens murdered by Lithuanian Nazi police troops on 20 May 1942. On the same cemetery you can also find the graves  of Polish soldiers killed here in fighting with Bolsheviks in 1919-1920 – restored in 2002-2003 by the Polish Council for the Protection of Memory of Combat and Martyrdom. Travelling south from wiciany (Sventsiany) you meet first a small village Cerkliszki (Cerklishki, Tserklishki), where you can find interesting palace built in 1820-23 by the former owner of that place – count Edward Mostowski. In 1834-35 the famous Polish writer countess Gabriela Günther-Puzynina was visited Cerkliszki (Cerklishki, Tserklishki) and lived in that palace (she was born nearby – in Dobrowlany manor house) – she wrote about it and described surroundings of Cerkliszki (Cerklishki, Tserklishki) in her diary: “In Wilno and Lithuanian manor houses” – in that diary you can also find an information that in 1821 Russian Tsar Alexander I was visited count Mostowski in his residence. From 1905 until 1939 Cerkliszki estate belonged to Chalecki Polish noble family - first to Romuald Chalecki, and next to his daughters - Zofia, married Józef Burczak-Abramowicz and Maria, married dr Witold Brynek. Near the palace an interesting former ice house and the ferrier from 19th century can be seen. The palace complex is surrounded by a beautiful park where the tourists can find some interesting places for example ancient Pagan burial place (kurhan) named Perkun Hill, where before Christanization the Pagan altar has been probably situated. Nowadays the Mostowski palace is using by the agricultural school. In the past an interesting chapel founded by count Edward Mostowski in 1826, demolished in 1947 has been situated here.
wiciany (Sventsiany) are also one of the colder place in Lithuania – in Winter the temperature droped to -30C. Beautiful deep forests and picturesque rivers and lakes are ideal for tourism, specially for hunting, fishing, sailing, riding a bicycles and more. Travelling north-east of wiciany (Sventsiany) you will come to Szyrwicki (Shirvitski) Landscape Park area (Sirvėtos Regioninis Parkas) - largeness 8735 ha. – there are 31 lakes and more than 100 species of birds and also wolfs, stags, elks, foxes, otters exist there. Specially interesting is a small village Didiasalis (before 1939 Wielka Wie) with original wooden houses built at the end of 19th century but also other interesting places can be found there, for example wooden manor house from 19th century in Szwinta (Šventa) village, manor house in Stanisawowo (Stanislavavas) and also Kochanówka (Kochanovka) village near the Bele (Bėlys) lake.
In the surroudings of the city tourists can also find few interesting places but some of them are on Belarusian area, because the Lithuanian-Belarusian frontier is nearby the wiciany (Sventsiany). First interesting town on Belarusian side is yntupy (Lyntupy) – 15 km south east from wiciany (Sventsiany). At the beginning of 18th century yntupy (Lyntupy) was belonged to Hülzen family, and from the second part of that century until 1863 belonged to Buczyski Polish noble family. In 1863-1944 the town belonged to Biszewski Polish noble family (coat of arms Abdank). In the years 1922-1939 the town was situated in Wilno (Vilna) voivodship, wiciany (Sventsiany) District Eastern Poland and 965 inhabitants lived in that town. Nowadays you can see there two interesting historical buildings. First is catholic church (you can see this church on postcard from 1916 in our gallery) built between 1908-1914. In the interior you can admire the copy of painting of Our Lady of the Gate of Dawn. On the cemetery near the church you can find the grave of Wincenty Dowgiao (died in 1859) - the chairman of the Lithuanian-Wilno district court, the owner of Romaniszki estate near yntupy and his wife Anastazja Dowgiao (died in 1862). The second interesting historical building is Biszewski family palace complex founded in 1907 and designed by the famous Polish architect Tadeusz Rostworowski (see the palace on postcard from 1916 in our gallery)  including palace park pavillons in classicism style and other buildings like stony tower and brigde in estate landscape park. On the catholic cemetery you can find among others the tombstone on the grave of Jerzy Biszewski (died in 1879) - the owner of yntupy and the graves of Dowgiao family - the owners of Romaniszki estate near yntupy. Specially interesting is the grave of unknown soldier from 1920. There were buried Polish Army soldiers died in fighting against Bolsheviks. On the wooden cross the coat of arms of Lithuania (Pursuit / Pahonia) and Poland (White Eagle) and text in Belarusian language: "For our freedom and yours" can be seen. On the socle of the cross there is memory plaque from 1930 with text in Polish language: "For unknown soldier died for freedom of motherland the people of yntupy community in 10-years anniversary of Bolsheviks invasion 1920-1930". Former climate of the town you can feel if you will see the old postcards with views of the market in Easter Holidays 1917, and main street in the Winter of 1915/1916. Circa 2 km east from yntupy, in wirduny village, you can find old grave of January Uprising 1863 insurgents. On the grave the stone-memory plaque pre 1939 can be seen and also the text in Polish language, which means: "Here were buried the heroes died for freedom of motherland in 1863.". Komaje (Komai) - next interesting small village on our route - is situated about 20 km east from yntupy (Lyntupy). In XVI and XVII centuries former town belonged to Proski  and Rudomino-Dusiatski families. In 1722 Krzysztof Sulistrowski bought the estate from duchess Katarzyna Rudomino-Ogiska. The Komaje estate was a Sulistrowski family property until 1875 - that time it was divided and the part was included in Czechowicz family property. The last owner until 1939 was Irena Czechowicz and the estate had 300 ha square. In 1930 the town had 380 inhabitants and was the center of the community. In 1938 Komaje had 79 houses and 485 inhabitants. In Komaje -  the oldest church in whole region - founded in 1603-1606 in gothic style can be seen. The church facade has two towers in rotund shape and beautiful iron cross on the top. In the interior the wooden roof from 17th century, main altar from the second part of 18th century with sculptures, ornaments and Madonna with Child painting from 17th century can be seen. You can find there also baroque organ from 18th century. Near the church the stony cross from 15th-16th century (2,5 m height) can be found. On the old cemetery the Polish tombstones from 19th and 20th centuries can be found. On the Lithuanian side – from wiciany (Sventsiany) you can travel 12 km west to Nowe wiciany (Novo-Sventsiany) established in the second part of 19th century for Wilno (Vilna)-Dyneburg railway line workers. At the end of 19th century the narrow railway lines Nowe-wiciany-Poniewie and Nowe wiciany-Gbokie were built by the Society of Approach Railway Lines and belonged to Jaowiecki family - the owners of Sygudyszki estate nearby. From 1926 until 1939 the Polish Army 20 Battalion of Border Protection Corps (last commander captain Stefan Korzeniewski) and Cavalry Squadron "Nowe wiciany" (in 1936-1939 commanded by famous captain Stanisaw Wyskota-Zakrzewski) had a military base here and controled Polish-Lithuanian border line near the town. In 1928 the Mayor of the town was Piotr Poniatowski and in 1930 Lucjan Swirbutowicz. The last Mayor - until September 1939 - was Polish Army captain Wacaw Kutoowski (Kotoowski) - the officer of 20th Battalion of Polish Army Border Protection Corps, after 17 September 1939 in Lithuanian internment camp, released in March 1940, came back to Wilno/Vilna region as a member of Polish Union of Armed Struggle Secret Intelligence "Ponary", arrested by Soviet NKVD in April 1941 was prisoned and tortured; on 22 June 1941 was deported to east Soviet Russia, after the war he came back to Poland. Absolutely unknown fact is that in 1921 in Nowe wiciany the commander-instructor of Polish National Security Association was captain Witold Pilecki - Polish Army officer - one of the most famous Polish Home Army soldier at the time of the second World War - the prisoner and resistance organizer in Auschwitz-Birkenau German concentration camp in 1940-1943, a campaigner of Warsaw Uprising in 1944. Since the beginning of 1940 to July 1940 the registration office for war refugees, opened by Lithuanian occupation administration has worked in the town (in April 1940 the German board registered there the refugees from territory of Poland occupied by Germans and the same Soviet board worked there in December 1939 and registered the refugees from Polish territory occupied by Soviets after 17 September 1939). Before 1939 more than 70 % inhabitants had Polish ethnicity, nowadays they are about 20 % of all town citizens but unfortunately there are no state-owned Polish  primary schools (only small Polish Sunday school). In 2010 the Association of Poles in Lithuania, with a help from Polish Association "Polish Community" ("Wspólnota Polska") and Senate of the Republic of Poland, started to pursue the project of "Polish Home" building - the investment was planned to finish in 2012 but in fact the "Polish Home" was opened in February 2015. Your sightseeing tour in the town you can start from the old railway station built at the end of 19th century, and next see the eclectic St. Edward’s church built in 1939-1959, former mill and water tower from 19th century, and specially the cemeteries: catholic-orthodox cemeteryPolish soldiers cemetery from 1919-1921 and also old Jewish cemetery. Before 1939 there was also interesting wooden Russian orthodox church, probably destroyed at the time of the second World War. Former climate of the town you can feel if you will see the old postcards with views of wiciany (Sventsiany) street and soldiers house at the time of the first World War. If you will be in that town, do not forget to visit a special for the town history place, where in October 1941 the Lithuanian Nazi troops (collaborated with Germans) murdered 8000 Jews from whole wiciany (Sventsiany) District. Nowadays the memorial of murdered Jews remembers about those inhuman war times. Another tragic date in history of the town is 20 May 1942 when Lithuanian Nazi police troops commanded by Jonas Maciuleviius (collaborated with Germans) murdered 26 Poles (among others - the Polish priests - Bolesaw Bazewicz - the rector of Nowe wiciany parish and Jan Naumowicz) - it was a part of the big pacification - in two days few hundreds Polish citizens (mostly representatives of Polish culture and science) from wiciany District were murdered-shooted by Lithuanian police. The massacre was happened 2 km from the town - near the road to wiciany - nowadays there is memorial of murdered persons but unfortunately without information who was responsible for the massacre in fact. In 2010 The Association of Poles in Lithuania installed on monument the plaques with names of murdered persons (in Lithuanian and Polish transcript). Not so far from Nowe wiciany you can find two interesting former towns - Kotyniany and yngmiany. Kotyniany in 17 and 18 centuries belonged to Narbutt and Ruszczyc noble families and next to opaciski noble family and finally to count Maurus. First wooden church was built here in 1633 and founded by Jan Narbutt, nowadays you can see neogothic church built in 1908-1909 and projected by Antoni Filipowicz-Dubowik. On the former opaciski estate area you can find interesting wooden granary from 19th century. Few kilometres north from Kotyniany is yngmiany former town. First it was also Narbutt family property and next belonged to Omulski and Oziewicz noble families. The last owner was Pawe Mordwinof before 1939 and the estate had 750 ha square. That time this town was situated on Polish-Lithuanian border line and belonged to Poland. The yngmiany parish was established in 1517 by Polish king Sigismund I the Old and that time the first church was founded. The next church was built by count Tyszkiewicz in 1720 (destroyed probably at the end of 19th century). Nowadays you can see the church built in 1887. Good to know that in yngmiany, the famous Polish Army colonel Ignacy Oziewicz was born in 1887. At the time of the second World War - in September 1939 he was a commander of Polish Army 29 Infantry Division in Grodno and next he was organized National Armed Forces (NSZ), in 1943 he was arrested and prisoned in Owicim (Auschwitz) and Flossenburg German concentration death camps. 
Not so far from yngmiany (8 km north-west) the next interesting place - Sygudyszki (Sylgudyshki, Silgudishki) - can be visited. From the end of 18th century until circa 1921 Sygudyszki belonged to Jaowiecki - Polish noble family - first to Antoni Boeniec Jaowiecki (1772-1852) and his wife Regina de domo Uliska, next to their son - also Antoni Boeniec Jaowiecki (1819-1894), after to Bolesaw Jaowiecki with his wife Aniela de domo Witkiewicz - sister of Stanisaw Witkiewicz (the famous Polish painter, writer, architect, theoretician of art and creator of new architectonic Zakopane style - the father of Stanisaw Ignacy Witkiewicz - Witkacy). The last owner of the manor was Mieczysaw Jaowiecki (born in 1876 in Sygudyszki) - the marshal of noblemans of wiciany/Sventsiany District, colonel of Russian Empire army, agronomist and Polish diplomat after the 1st World War. He graduated Riga Technical University, before 1914 worked for Russian government in Ministry of Agriculture and also as a agricultural consul in Germany, additionally worked in bank in Wilno/Vilna. In parallel, as a Polish patriot, he organized a financial help for Polish secret schools in Wilno/Vilna region (prohibited by Russian government) and one of these schools worked in Sygudyszki manor house that time. At the time of the second World War he was in emigration, died in England in 1962. Sygudyszki in 19th century and until 1919 belonged to wiciany/Sventsiany District. In 1899 on the Nowe wiciany/Novo-Sventsiany-Poniewie/Ponyevyesh railway line, the beautiful wooden railway station, designed by Stanisaw Witkiewicz in Zakopane architectonic style, was built - unfortunately, after the first World War was partly demolished and rebuilt - nowadays it is simply wooden house. At the time of the first World War the manor was devastated. Between 1915 and 1918 it was occupied by German army and next by Bolsheviks - the Jaowiecki family had to abandon the estate in September 1915. In the Summer of 1918 - the last owner of the estate - Mieczysaw Jaowiecki came back here but he had to retreat in the beginning of 1919 because of Bolsheviks entered the estate. In the Spring of 1919 the Polish Army superseded Bolsheviks. When the first World War was over, that land, the same as whole Wilno/Vilna region, was an object of Polish-Lithuanian conflict. In 1919/1920 Sygudyszki was situated on Polish-Lithuanian demarcation line and on the estate area the Polish Army 28th Kaniow Rifles Regiment (commanded by major Jan Tabaczyski) had a base (the officers of the regiment have been living in manor house). After the Polish-Lithuanian border line was established, Sygudyszki was incorporated to Lithuania but Lithuanian government has never bring back the estate for rightful owners. In the 1920s the primary school has been worked in the manor and after also the closter of Salesian Society. After the second World War the kolkhoz was started activity in Sygudyszki. Nowadays you can see there wooden church built in 1928 with simply but nice interior and manor house built on the turn of 19th and 20th centuries on the former Jaowiecki family estate area. The manor has interesting portal with coat of arms of Jaowiecki noble family, named Boeniec. Near the former railway station the monument of 10-years of Lithuanian independence, built in 1928, can be found. Some wooden houses from the beginning of 20th century can be also seen there. On the cemetery, behind the railway line, you can find the graves of Jaowiecki family - the former owners of Sygudyszki. On memory plaque on the grave the names of the members of Jaowiecki family are written in Polish and it shows the history of this family. Good to know that in 1901-1903 and in 1914 the Polish famous painter, photographer, writer and philosopher - Stanisaw Ignacy Witkiewicz (Witkacy) visited his aunt Aniela Jaowiecka de domo Witkiewicz in Sygudyszki manor where he also created and painted.
You can travel next south-west, through the forests, to abonary (Labanoras) village. The former town was a property of bishops of Wilno/Vilna from 1387 (by an edict of Ladislaus Jagiello - King of Poland and Lithuania) till the end of 18th century. In 19th century the town belonged to Russian empire treasury and partly to person named Chrycinicz (second part of 19th century). At the time of January Uprising 1863, Polish partisans have fought with Russian troops in the forests near the town. In 1866 abonary had 35 houses and 236 inhabitants, including 8 Jews. The town was situated on wiciany/Sventsiany District until 1920. After the Polish-Lithuanian border line was established, abonary was incorporated to Lithuania. During the second World War the Lithuanian partisans have fought with Soviets in the forest nearby. Nowadays 74 inhabitans live in abonary and the abonary Landscape Park board is situated there. Good to know that not so far from the town, in the forest, an astronomical observatory, can be found. There is also a small museum but first see the church. First temple was noticed in 16th century, next was founded by Ignacy Massalski - bishop of Wilno/vilna in 1768. Third church was built in 1819-1820 but unfortunately it was completely burned in 2009. In 2010-2011 the temple was accurately reconstructed and nowadays new church is opened for worshippers. You can see there also a bell tower from 19th century - saved from the fire in 2009. Near the church and bell tower you can find two historical places - first is small monument which commemorates abonary section of Federation of Young Lithuanian Catholics activity in 1933-1934, second one is the wooden cross with Lithuanian decoration situated in the place where in 1945-1947 were buried the bodies of killed Lithuanian partisans. If you have more time you can also visit small village Styrnie (Stirniai) not so far from abonary. There is interesting church made of stones in 1940 and on cemetery the wooden shrine with Lithuanian cross can be also found.

From abonary you can travel north-east to Ignalina direction and then you will come to Pousze (Palušė) village, situated at the usza (Lūšiai) lake side where you can see the wooden church built in 1747-1757 with precious interior equipment - paintings with 17th and 18th centuries, for example "Saint Antoni Padewski" and main altar sculptures from 19th century. Near the church there is wooden bell-tower from 18th century with bells made in 1775 and 1779. The church area is compound by the wooden fence with wooden entrance gate. There are also interesting wooden and brick chapels from 19th century. In Pousze (Palušė), in 1873 - the famous Lithuanian tenor, conductor, musical educator and critic, composer and Lithuanian culture activist - Mikas Petrauskas - was born. He composed 2 operas "Biruta" ("Birutė", 1906), "Egle - queen of the snakes" ("Eglė alių karalienė", 1920), some musical comedies, many songs, instrumental compositions and also collection of Lithuanian folk songs. More informations about Mikas Petrauskas you can find also in our gallery "Znani i zasueni obywatele powiatu wiciaskiego".
   
Few kilometres north from Szyrwicki (Shirvitski) Landscape Park and not so far from wiciany the tourists can visit Mielegiany village. The former town in 17th century belonged to Rolicz-Kochaski noble family and next, in 18th century to Kublicki noble family. In 19th century it was a Rusian Empire treasury property. In 1930 Mielegiany had 414 inhabitants and in 1938 the town had 86 houses and 473 inhabitants. The most interesting there is the church founded in 1779-1790 by the owner of the town - Justyna Kublicka - this church is a smaller copy of the Saint Stanislav’s cathedral church in Wilno (Vilna). In the interior and near the main entrance we can see the paintings and sculptures made by famous artist Wincenty Smokowski (1797-1876) in 19th century. Smokowski died in Krykiany estate nearby and after death was buried in Mielegiany church vault. Near the church you can see interesting vicarage from 18th century. About 12 km west from Mielegiany you can find small village Cejkinie (Tseikinie) - the wooden church founded in 1773 by the owner of this village - Mikoaj migielski - was situated there - unfortunately it was totally destroyed by fire on 5 April 2016. Cejkinie - former town - in 18th century belonged to migielski family and in the second part of 19th century to Waleria Hoowniowa. In the 1920s and 1930s the estate belonged to Antoni Brynk. In 1938 Cejkinie had 24 houses and 152 inhabitants. Former Mielegiany you can see on old photos which show church in Mielegiany in 1915 and people in front of the church after the mass in 1915. In Mielegiany in 1922, the story-teller and promoter of Wilno (Vilna) Polish dialect - Stanisaw Bielikowicz was born. After the second World War he was constrained to leave Wilno (Vilna) region and was started to live in Lidzbark Warmiski in new borders of Poland. In Polish Radio broadcasts he performed as a Polish repatriate from Wilno (Vilna) region - Wincuk Dyrwan and his stories, which popularized Polish folk culture from Wilno (Vilna) region, were published as a book "Wincuk gada" ("Wincuk is talking"). Stanisaw Bielikowicz died in 1981. Nowadays Dominik Kuziniewicz, as a next Wincuk, continues his work.  
If you will go 25 km east from wiciany (Sventsiany), you can reach to Hoduciszki (Godutsishki) town which in 16th and 17th centuries belonged to Kiszka family - in 1608 the first church was founded by the Wilno/Vilna bishop Stanisaw Kiszka, next church was built in 1826 by the Wilno/Vilna bishop Jan Cywiski – nowadays you can see there an eclectic church from the beginning of 20th century, the vicarage from 19th century and also few historical buildings from 19th century. Unfortunately, the most interesting building – beautiful stalls built circa 1836 founded by priest Jan Cywiski - later bishop of Wilno (Vilna) – these stalls were demolished in 1944. In 1930 the town had 1690 inhabitants - mostly Poles and Jews. If you will come to Hoduciszki, do not forget and visit most tragic place in history of the town - near the road to wiciany, on 20 May 1942 Lithuanian Nazi police troops murdered 32 or 33 Poles - the same as in wiciany, Nowe wiciany towns and many villages - it was a part of the big pacification - in two days few hundreds Polish citizens (mostly representatives of Polish culture and science) from wiciany District were murdered-shooted by Lithuanian police. Nowadays you can see there a monument in memory of murdered people, unfortunately without information who killed these persons. Travelling on the road wiciany (Sventsiany)-Hoduciszki (Godutsishki) you can visit small village Jurgieliszki (Yurgelishki), where is interesting wooden Old Believers church built in 1923, unfortunately partly ruined in Autumn 2008 when the part of church bell-tower was demolished by wind. When I visited this place second time in August 2011 it was looking that church will be renovate in the future - the church area was cleaned and the new entrance door was installed. In October 2012 the renovation was started and inspired by the local community of Old-Believers with chairman Aleksander Necvetny with a help from local government of wiciany District. The finish of the renovation was planned for August 2013 (there were changed walls plating, roof and the bell-tower ruined in 2008 was also reconstructed). Before 1939 all village inhabitants were Old Believers - nowadays only few Old Believers live there. More photos from this place in our gallery: "Jurgieliszki - cerkiew staroobrzdowców - gincy zabytek - fotoreporta - lipiec 2008 r. - sierpie 2011 r. (Jurgieliszki - Old Believers church - evanescent relic - photo-report - July 2008 - August 2011)". In the neighbourhood (1,5 km west from Jurgieliszki) you can find the area of the former Komarowo estate (nowadays nonexistent). The estate in 1564 belonged to Marcin Janowicz Chrzczonowicz and next to Pac and Wawrzecki noble families. In 19th century (probably until circa 1863) Komarowo belonged to Bortkiewicz noble family. On the turn of the 19th and 20th centuries the estate belonged to Guzy family. In 1938 the estate had 4 houses and 39 persons lived there. In our gallery you can find the photo of Komarowo manor house (built probably in the first part of 19th century) made pre 1939.  
If you have much time you can go to the north part of the former wiciany (Sventsiany) District - to vicinity of Dukszty (Dukshty). From wiciany (Sventsiany) you have to go 8 km north to Szwinta (Shvinta) village, where you can see wooden manor house from 19th century, before 1939 belonged to Cywiski Polish noble family. Near the Cywiski’s manor you can find 20 old lindens planted in 1925-1926. In the middle of 19th century Adam Honory Kirkor - Polish archaeologist, journalist and publisher - carried on explorations of archaeological sites near Szwinta - he described the results in his book in 1855. Next, via Ingalino town, you can go still north and after 3 km turn on north-east to Przyja (Pshyazn) village, where you can see a beautiful manor house built at the end of 18th century, surrounded by 4-ha park. In the 19th century this manor house belonged to Kamieski Polish noble family, after the second World War the village library was situated here. Nowadays tne manor and park are private property. In the village you can also see an interesting neo-gothic church built at the beginning of 20th century (founded in 1906 by Jan Kamieski - the owner of the estate).
From Przyja you can go east to visit some interesting places - first is Daugieliszki Nowe (New Daugyelishki) where you can see an interesting wooden church built in 1889. On the church cemetery only few tombstones have been saved - like tombstone on the grave of Józef Szymkiewicz (died in 1872). About 1 km from the church you can find Polish old catholic cemetery with tombstones from 19th century and beginning of 20th century. Unfortunately this cemetery has been demolished many times and today nobody takes care of it. There are some interesting tombstones and graves - specially see the grave of Leonard Labecki - the doctor of medicine and surgery (1805-1848?) and his daughter Maria (died in 1845?). In the town you can find also new-Lithuanian cemetery - a beautiful view for the town extends from this place. Few kilometres from Daugieliszki Nowe is Daugieliszki Stare (Old Daugyelishki) former town. From 14th to 16th century belonged to Gasztod family. In 1511 Albert Gasztotd built here first manor - nowadays the memorial stone with 1511 date reminds about it. In 1551 Barbara Radziwi Gasztod before she died bequeathed the estate for her husband - Polish and Lithuanian king Zygmunt August (Sigismund II Augustus) and from that time until the end of the 18th century Daugieliszki was a Polish kings property. First church was built here in 1526 - demolished in 1812, next was founded by countess Izabella Plater - this church was burned in 1886 - then the new church was built in Daugieliszki Nowe nearby. Nowadays you can see there old catholic cemetery but unfortunately there are no pre-War graves from before 1939. An interesting wooden burial chapel from 19th century can be found there. Good to know that Jewish rabbi and writer Leib Levi Owczyski (Owtschinsky) - graduate of wiciany/Sventsiany yeshiva in 1884 - was born in Daugieliszki in 1871. In the surroundings of Daugieliszki you can visit also Mauany pre-Christian mound and Poniyszki (Ponishishki) former estate where in 19th century the Szulski family lived (there are remnants of manor house and wooden estate buildings). From Daugieliszki Nowe you can still travel east via Michaowo where you can see wooden Old Believers church built in 1799 and also Old Believers cemetery with interesting tombstones picturesque situated on the hills and Koczergiszki (Kotsergishki) village (near Lithuanian-Belarusian border) with wooden church from 18th century with wooden bell-tower and finally, crossing former road to Widze town (on Belarusian side), come to Twerecz (Tveretsh) former town. This place was noticed first at the beginning of 16th century in Julius II Papal bull where was an information about closter situated here. First church was built at the beginning of 16th century, the last one neo-gothic church was built at the beginning of 20th century and you can see this church these days. From Twerecz you can drive east along the Lithuanian-Belarusian border line to the last village on east Lithuania - to Wasiewicze (nowadays Vosiunai) surrounded from the north, east, and south by border line - you can find there wooden church built in 1921 with wooden bell-tower. On the border there is also catholic cemetery from 20th century.
Because from Wasiewicze you can not travel farther go back via Twerecz and Daugieliszki Nowe to the crossroad near Ignalino, turn north and after 12 km come to the Kozaczyzna (Kozatschisna) village. The village in the 18th century belonged to Butler and in the beginning of 19th century to Bielikowicz noble families. From the second part of 19th century until 1939 Kozaczyzna (Kozatschisna) belonged to Mikulicz-Radecki Polish noble family. In 1930 Marian Mikulicz-Radecki was the owner of Kozaczyzna and the estate had 300-ha. You can see there manor house surrounded by interesting 2,7-ha park and neo-gothic church built in 1908. Continue your trip nort-east and after 15 km come to Dukszty (Dukshty) town and manor house. In the 16th century Dukszty (Dukshty) belonged to Giedroy and Stabrowski Polish noble families, next, form 1573 until 1813 to Rudomino-Dusiacki Polish noble family. In the 19th century Dukszty (Dukshty) belonged to Biegaski and Dowgiao Polish noble families and finally from 1901 until 1939 to Zan Polish noble family. In 1930 the estate had 3100 ha square including 13 lakes and the town, situated near the Polish-Lithuanian border - on Polish side - had 1076 inhabitants. On 19 September 1939 (after the Soviet Union attacked Poland 17 September 1939) the part of the Polish Army "Dzisna" Brigade (commanded by colonel Edward Perkowicz) troops, after fighting with Bolsheviks, crossed Lithuanian border near Dukszty and were internee in Lithuania. In Dukszty town you can see old railway station complex built in the 1920s (on the wall of one of the station buildings, Polish geodesy sign from the 1920s still can be seen), Old-Believers church from the beginning of 20th century (former orthodox church) and catholic church built in 1936. Near the Old-Believers church you can find the cemetery of Polish soldiers died in fighting with Bolsheviks near Dukszty in September and December 1919 (from 5th and 7th Infantry Legions Regiments) and near Dyneburg in January 1920. The Polish soldiers cemetery was restored in 2007-2011 by The Association of Poles in Lithuania with a financial help from Polish Council for the Protection of Memory of Combat and Martyrdom. Near the Polish soldiers cemetery from 1919-1920, the war cemetery of Soviet soldiers (died nearby in 1944) is also situated. In former Dukszty Stare (Old Dukszty) estate the most interesting historical relic can be seen - the manor house built in 1820 by the Biegaski family in classicism style near the Perewiaty lake - before 1939 few famous persons have been visited this place, among others Polish writer Józef Weyssenhoff, his brother - painter Henryk Weyssenhoff, Polish famous composer Karol Szymanowski, and famous pianist Artur Rubinstein. After the second World War the manor house has been devastated and ruined. Now the manor and park are private property and the renovation has finished. In the interior you can find old tiled stoves from 19th century. The manor house is surrounded by 5-ha landscape park and nearby you can also find interesting wooden granary from 18th century and stable built in 1840 (the manor house pre 1939 can be seen on old postcard in our gallery). On the Dukszty (Dukshty) cemetery you can find a grave of famous painter Jan Rustem (1762-1835), who lived in Dukszty manor house in the beginning of 19th century and the grave of professor Adam Hrebnicki (1857-1941) - famous botanist and fruiter from Raj estate nearby. In Dukszty the Polish Army major - soldier of Polish Home Army - Tomasz Zan - was born in 1902 (in our photo-gallery on the left of the photo, in Polish Army uniform). In 1917 he was a volunteer in 1st Polish Corps commanded by general Józef Dowbor-Municki, in 1918 he was in Wilno (Vilna) Polish defence, in 1919 in Sejny Uprising (Polish revolt against the Lithuanian administration), in 1920 fought with Bolsheviks as a soldier-volunteer in 211 Cavalry Regiment commanded by captain Jerzy Dbrowski. When the second World War was started - in September 1939 he fought with Germans first and after the Soviet Union attacked Poland 17 September 1939, he started work as an officer of Polish military intelligence for Baltic States in Kowno/Kaunas - Lithuania. In 1940 arrested by Lithuanian police and prisoned in concentration camp in Drymitriawa, freed-up short of the Lithuania was annexed by Soviet Union. In 1941-1944 he was a chief of II Department (intelligence) of Polish Home Army Headquarter and next in Directorate for Diversion. At the time of Polish Home Army Operation Tempest (Storm) in 1944 the chief of staff of 30rd Polesia Infantry Division. In August 1944 internee by Soviet Red Army and deported to Ryazan internment camp in Russia (where the Polish Home Army officers were prisoned by Soviets that time). He came back to Poland in 1946, died in Warsaw in 1989. He was decorated Polish Virtuti Militari Order, Golden and Silver Cross of Merit, Cross of Valour (seventh times). He was a great-grandson of Tomasz Zan - cofounder of Philomat Society and president of Filaret Association in 19th century - friend of Polish famous poet Adam Mickiewicz. More informations about major Tomasz Zan you can find also in our gallery "Znani i zasueni obywatele powiatu wiciaskiego" or in Wojciech Winiewski’s book "Ostatni z rodu. Rozmowy z Tomaszem Zanem".
About 4 km nort-east from Dukszty you can find a small village Gierkany, named also Girkany. In the 19th century Gierkany belonged to Rehbinder family, next to Biegaski, Francuzowicz Polish noble families. At the beginning of 20th century this village belonged to Zan Polish noble family and finally to Francuzowicz family again - in 1930 Antonina Francuzowicz was the owner of Gierkany and before 1939 the precious numismatic collection can be seen here. Nowadays you can find a small manor house and park on the former Gierkany estate area - after the second World War the school and next the hotel were situated there. 
If you will come to Dukszty, do not forget visit Raj (Rojus) village, circa 3 km north-east from the town. In 19th century the village, known as Staniszki, was a part of Bereniki estate of Stankiewicz family. In 1886 Stanisawa Stankiewicz married Adam Hrebnicki and then he received Staniszki in marriage portion and changed village name for Raj. Professor Adam Hrebnicki (born in 1857) was a famous botanist and fruiter. In 1883 he finished Forest Institute in Petersburg and he was a pomology expert of Russian Empire, assistant in Forest Farming and Engineering Institute in Petersburg, from 1902 the chief of Fruit Picking Chair. In 1890, in Raj estate, he created an experimental farm - pomology orchard with few hundred variants of apple tree, pear tree, prunus and cherry and also gooseberries, strawberries and black currants. He continued his researches and scientific work in Raj experimental center also in the interwar period, until 1939. He died in 1941 and was buried in Dukszty Stare cemetery (the grave of professor Adam Hrebnicki has been saved until these days). He was a creator and discoverer of the new variants of fruit trees like: Ananas Berenicki (Reneta Hrebnickiego), Pepina Jana, A la Napoleon, Zwycica wirko (Winner wirko), Szlachcic (Nobleman) and an author of the few hundred scientific publications and articles of forestry and fruit picking matters. After the second World War the Raj estate was Soviet state-owned, in 1957 the Soviet administration of Lithuanian Soviet Republic opened here research station of Wilno/Vilnius Agricultural Experimental Center and in 1961, in former Adam Hrebnicki’s house the Museum of Adam Hrebnicki was also opened and it works also today. 
 
Text: Jacek Szulski 
Copyright
© 2009-2017 Jacek Szulski / podbrodzie.info.pl

NOTE: words in blue and green colours are active – if you will click on these words you will open the photos from galleries.

 

 



 

Materiay, zamieszczone na stronie podbrodzie.info.pl s chronione prawem autorskim. Kopiowanie i rozpowszechnianie bez pisemnej zgody autorów i wacicieli jest zabronione.

The contents of podbrodzie.info.pl website are protected by copyright law.
Copying and distribution without authors and owners permission prohibited.


Dėmesio: podbrodzie.info.pl tinklalapio mediag kopijuoti ir platinti be raštiško nuotraukų autorių ir savininkų sutikimo draudiama.


Copyright
© 2009-2017 Jacek Szulski / podbrodzie.info.pl 

 
Wykonanie: Strony Internetowe Cake