Podbrodzie i okolice Wirtualna Wileńszczyzna


Zapraszamy do nowej galerii:


"Marszaek Józef Pisudski w przestrzeni publicznej powiatu wiciaskiego przed 1939 r."



Publikacje i projekty, w których wykorzystano materiay ze strony podbrodzie.info.pl (aktualizacja listopad 2018)



W galerii "Zuów - miejsce urodzenia Marszaka Józefa Pisudskiego - fotografie i pocztówki sprzed 1939 r." ostatnio dodane:

fotografie przedstawiajce kaplic grobow Michaowskich w Zuowie w 1919 r. oraz wizyt prof. Odona Bujwida w Zuowie w 1937 r.

fotografie z ok. 1937 r. przedstawiajce teren plateau - kompozycji architektonicznej upamitniajcej Marszaka Józefa Pisudskiego w Zuowie (model dworu, budowa plateau, zabudowania dworskie, wntrza muzeum) oraz stacj kolejow w Zuowie.


W dziale "Zdjcia wspóczesne" ostatnio dodane:

fotografie z uroczystoci w Domu Polskim w Nowych wicianach w Narodowe wito Niepodlegoci - 11 listopada 2018 r.

fotografie z uroczystoci zoenia wieców przy grobach onierzy Wojska Polskiego z l. 1919-1921 w wicianach w dn. 31 padziernika 2018 r.


W dziale "Zdjcia i pocztówki do 1939 r." ostatnio dodane:

pocztówka z ok. 1916 r. przedstawiajca fragment miasta Podbrodzie z placem targowym oraz mostami na ejmianie i Dubince,

fotografia sprzed 1939 r. wykonana w wicianach przedstawiajca grup nauczycieli,

fotografia z ok. 1910 r. przedstawiajca rodzin ze wician,

fotografia sprzed 1939 r. przedstawiajca wizyt w. Mikoaja poczon z inscenizacj legendy o Panu Twardowskim w szkole podstawowej w wicianach,

fotografie sprzed 1939 r. wykonane w yntupach, przedstawiajce polskich kolejarzy,

fotografia z 1919 r. przedstawiajca kaplic grobow Michaowskich w Zuowie,

fotografia z ok. 1937 r.  wykonana w Zuowie, przedstawiajca inspekcj Komitetu Odbudowy Zuowa.


W dziale "Zdjcia po 1945 r." ostatnio dodane:

fotografie nauczycieli progimnazjum w Podbrodziu oraz z polskich szkó podstawowych w okolicach wician z l. 1945-1950

fotografie wykonane na stacji kolejowej w Podbrodziu w 1957 r. w czasie tzw. "drugiej repatriacji"


W dziale "Dokumenty" ostatnio dodane:

dyplom Komitetu Odbudowy Zuowa z 1935 r.

dyplom ukoczenia Pastwowego Mskiego Seminarium Nauczycielskiego w wicianach z 1935 r.

wiadectwo lubu wystawione w wicianach w 1930 r.

charakterystyki zawodowe nauczyciela i dyrektora polskich szkó podstawowych i rednich w wicianach i Podbrodziu z l. 1948-1951

dyplom ukoczenia Pastwowego Instytutu Nauczycielskiego w Nowej Wilejce z 1955 r.

wiadectwo ukoczenia kursu wychowania fizycznego w Wilnie z 1936 r.

 







TRASY TURYSTYCZNE / SIGHTSEEING ROUTES

PODBRODZIE - KORKOYSZKI - KACZUNY - MAGUNY - PUNANKI - CZERANY - BALINGRDEK - BOREJSZUNY - JEZIORO KAROCKIE - PRENY - ANDRUKIACE - DOLNIKI - BOOSZA - GASPARYSZKI - SKIRLANY - ZACISZKI - POWIEWIRKA - ZUW - JEZIORO PIORUN - PODBRODZIE - ORNIANY - JANISZKI - PODUBINKA - PODBRODZIE



WERSJA POLSKA (ENGLISH VERSION BELOW)

Podbrodzie
 (Pabradė).
Pocztki miejscowoci sigaj XV w. Powstaa na skrzyowaniu dawnych szlaków - traktów handlowych Wilno - Dyneburg i Uciana - Malaty - wir - Poock, cho jeszcze na pocztku XV w. okolice te byy raczej bezludne - dominoway olbrzymie puszcze, mroczne, tajemnicze i niedostpne. W 1413 r., jadc z Dyneburga do Wilna i Trok, przejeda tdy podrónik Gilbert de Lannoy, jak wspomina "przez dwa dni i noce nie znajdujc adnego mieszkania". W drugiej poowie XV w. notowany jest dwór w Podbrodziu. Pierwszymi wacicielami byli Andrzej i Jerzy Nasiowscy. W XVI w. ówczesna wie bya wasnoci Radziwiów, m.in. Jerzego Radziwia - ojca Barbary Radziwiówny, a po nim dobra przeszy na jego syna - Mikoaja Radziwia. Chocia w drugiej poowie XVI w. miejscowo liczya zaledwie 70 mieszkaców, w 1571 r. król Zygmunt August nada Podbrodziu prawa miejskie. W 1582 r. Mikoaj Radziwi podarowa Podbrodzie Janowi Szwykowskiemu. W 1664 r. król Jan Kazimierz podpisa akt zezwalajcy wacicielowi Podbrodzia na budow mostu przez rzek Dubink
 oraz pobieranie opat za przejazd (po 2 szelgi od konia, po szelgu od byda wielkiego, po jednym pienidzu od byda maego). Po mierci Jana Szwykowskiego Podbrodzie przeszo w rce Mikoaja Tyzenhauza, który w 1672 r., przy trakcie wileskim zbudowa pierwsz karczm. W inwentarzu dworskim z 15 kwietnia 1722 r. notowana jest ju nowa, murowana karczma, która zachowaa si do dnia dzisiejszego. W 1751 r. Podbrodzie kupi Franciszek Abramowicz (za 3100 talarów bitych), po piciu latach majtek przeszed w rce biskupa wileskiego Ignacego Massalskiego, a w 1789 r. sta si wasnoci Hetmana Wielkiego Litewskiego Szymona Kossakowskiego. Miejscowo leaa wówczas na obszarze powiatu oszmiaskiego. Wedug inwentarza z 1790 r. w tym czasie w Podbrodziu istniay 23 domy mieszkalne i karczma. Po 1792 r. miasteczko, nalece ju wówczas do rodziny Kostrowickich, znalazo si na terenie wieo utworzonego powiatu zawilejskiego, w 1843 r. przemianowanego na powiat wiciaski. W 1794 r., w czasie Insurekcji Kociuszkowskiej na okolicznych terenach zwoano pospolite ruszenie, na którego czele stan ksi Micha Ogiski. Dziaania powstaców miay na celu dywersj przeciwko Rosjanom i wyparcie wojsk rosyjskich z tej czci Wielkiego Ksistwa Litewskiego. Wojska pospolitego ruszenia przeszy wtedy przez powiat wiciaski idc na Dyneburg, o czym wspomina ks. Ogiski w swych pamitnikach. W 1795 r. w wyniku III rozbioru Polski miasteczko znalazo si na terenie zaboru rosyjskiego. W lipcu 1812 r. przez okolice Podbrodzia przesza armia napoleoska, zmierzajca do wician - podobno w podbrodzkiej karczmie, której budynek niestety nie zachowa si do dnia dzisiejszego (budowla runa w 2013 r., a jej resztki rozebrano w 2015 r.), zatrzyma si wówczas francuski marszaek Michel Ney (zdarzenie miao miejsce midzy 4 a 10 lipca 1812 r.), a by moe i sam cesarz Francji - Napoleon, który noc z 16 na 17 lipca 1812 r., jadc z Wilna do wician, przejeda przez Podbrodzie (do II wojny wiatowej budynek nazywany by "karczm napoleosk"). Z tego okresu pochodzi te legenda, dotyczca nazwy miasta - podobno kiedy onierze napoleoscy przekraczali ejmian w tym miejscu, woda sigaa im wanie do podbródków - na pamitk tego przemarszu nazwano to miejsce "Podbrodziem". Po wybuchu Powstania Listopadowego w Królestwie Polskim 29 listopada 1830 r., wiosn 1831 r. wybucho take powstanie na terenach dawnego Wielkiego Ksistwa Litewskiego. W kwietniu 1831 r. m.in. wybuchy lokalne powstania w Niemenczynie i Podbrodziu, które przeciy komunikacj garnizonu rosyjskiego w wicianach z Wilnem, wkrótce jednak powstacy musieli wycofa si z miasta ustpujc przed silnymi oddziaami rosyjskimi pod dowództwem ppk Bolcentala. Podbrodzie zostao obsadzone przez garnizon skadajcy si z 1 roty strzelców, 1/2 szwadronu uanów oraz oddziau 25 kozaków. Latem 1831 r., przez Podbrodzie przechodziy oddziay powstacze gen. Henryka Dembiskiego, spieszce na pomoc Warszawie. Oddziay te w swym 25-dniowym rajdzie, po szczliwym wyjciu z okrenia rosyjskiego pod Kurszanami, przeszy okrn tras ze mudzi przez Wileszczyzn, Nowogródczyzn, Grodzieszczyzn, Podlasie i Mazowsze do Warszawy. W dniu 17 lipca 1831 r. Dembiski wanie w Podbrodziu wzi do niewoli zaskoczony, stacjonujcy tu garnizon rosyjski w sile kompanii piechoty i plutonu uanów, zdoby te kas garnizonow, sporo amunicji, a take sprzt saperski i mostowy, który póniej przyda si przy przeprawach w dalszym cigu marszu. W 1859 r. prawobrzen cz Podbrodzia naby hr. Tyszkiewicz - waciciel pobliskich Ornian, lewobrzena cz naleaa wówczas do skarbu pastwa rosyjskiego oraz do niejakiego appy, wzmiankowanego przez "Sownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów sowiaskich" z 1887 r. W drugiej poowie XIX wieku przez Podbrodzie przeprowadzono lini kolejow Wilno-Dyneburg (oddana do uytku w 1862 r.), bdc czci linii warszawsko - petersburskiej (stacja kolejowa IV klasy w Podbrodziu odnotowana zostaa przez Adama Honorego Kirkora w jego ksice "Przewodnik: Wilno i koleje elazne z Wilna do Petersburga i Rygi oraz do granic na Kowno i Warszaw", wydanej w 1862 r. - pocig z Warszawy do Petersburga zatrzymywa si na 2 minuty na podbrodzkiej stacji), co przyczynio si do rozwoju miejscowoci, która w 1903 r. uzyskaa na nowo status miasteczka. W 1887 r. na prawym brzegu ejmiany byo 28 domów i karczma, na lewym 12 domów, 2 sklepy, 2 mae karczmy oraz synagoga. W l. 1915 - 1918 r. w Podbrodziu i na caym opisywanym obszarze stacjonowaa armia niemiecka, silnie eksploatujca ten region, co nie sprzyjao rozwojowi miasta. W grudniu 1918 r., po wycofaniu si z tych terenów armii niemieckiej, w rejonie Podbrodzie-yntupy-wiciany sformowa si 3 batalion polskiej Samoobrony Wileskiej (pod dowództwem kpt. Matarewicza), niestety, ju 1 stycznia 1919 r.  Podbrodzie zaj, spychajc w stron Wilna oddziay Samoobrony Wileskiej, bolszewicki 4 puk pskowski II brygady pskowskiej dywizji strzelców. Z kolei wiosn  1919 r., wypierajc bolszewików, miasto zajy wojska polskie (w maju 1919 r. Podbrodzie wyzwoli 5 Puk Piechoty Legionów), natomiast w lipcu 1920 r., cigajc wycofujc si armi polsk, przez Podbrodzie i okoliczne miejscowoci przewalia si armia bolszewicka - IV Armia gen. Gaj-Chana, nacierajca w kierunku Wilna i Warszawy, przy okazji rabujc i niszczc wszystko na swojej drodze. Miesic póniej tereny te wraz z reszt Wileszczyzny opanowaa ponownie armia polska. Jesieni 1920 r. rejon Podbrodzia wszed w skad Litwy rodkowej, zajty na rozkaz Józefa Pisudskiego przez rzekomo zbuntowan, wchodzc w skad wojsk polskich 1 Dywizj Litewsko-Biaorusk pod dowództwem gen. Lucjana eligowskiego, a nastpnie terytorium to objte zostao wyborami do Sejmu Wileskiego i przyczone do Polski w marcu 1922 r. (co zostao zaakceptowane przez Lig Narodów). W 1929 r. miasteczko posiadao 2800 mieszkaców. Byy tu: apteka, cukiernia, zakad fotograficzny Chaima uniewskiego (który by take zegarmistrzem), zakad fryzjerski, garbarnia, dwa hotele: "Hotel Kupiecki" i "Hotel Wileski", zajazd, jadodajnia, kasa poyczkowo-oszczdnociowa, ydowski Bank Ludowy, elektrownia, kilka sklepów z artykuami kolonialnymi, sklep z materiaami pimienniczymi, kilka piwiarni, piekarnie, restauracje, cukiernie, sklepy spoywcze itd. Warto tu zatrzyma si na chwil przy usugach i lokalach gastronomicznych - czasem jedzenie w takich lokalach nie byo najwiesze - Joe Narocki - przedwojenny mieszkaniec Podbrodzia - w swoich wspomnieniach przytacza zabawn anegdot: pewnego razu do podbrodzkiego lokalu o umownej nazwie "cukiernia", w którym mona byo take zje smaon lub wdzon ryb, wchodzi go i zamawia ryb, do której po chwili zaczyna co szepta. Waciciel, zdziwiony zachowaniem gocia, mylc, e to jaki wariat, mówi do niego: widz, e pan gada do kawaka ryby, na co go: jeden mój wujek jaki czas temu uton, pytam si tej ryby, czy go przypadkiem nie spotkaa. Waciciel zaciekawiony pyta, co ryba odpowiedziaa, na co go odpowiada: ta ryba odpowiedziaa mi, e ju bardzo dugo jest poza wod. Wspomnienia Joe Narockiego, w barwny sposób opisujce przedwojenn atmosfer maego miasteczka, jakim byo Podbrodzie, ukazay si drukiem w jzyku angielskim w 2009 r.  W okresie midzywojennym w miecie swe usugi oferowao ponadto: kilku lekarzy, w tym dentystka, felczerzy, adwokat, introligator, dwóch zegarmistrzów, szewcy, krawcy, blacharz, lusarz, ciela, rzenicy i wielu innych, nawet jeden dorczyciel gazet. W tym czasie, w Podbrodziu dziaao te kilkanacie organizacji o charakterze gospodarczo-spoecznym i kulturalno-owiatowym, m.in. Zwizek Strzelecki, Koo Federacji Polskich Obroców Ojczyzny, Druyna Harcerska, Koo Macierzy Szkolnej, Stowarzyszenie Modziey Polskiej, Spódzielnia Rolniczo-Handlowa, ydowski Dom Dobroczynny, ydowska Biblioteka Spoeczna (w której wystpoway take ydowskie teatry amatorskie z Wilna), Zwizek Kupców oraz stowarzyszenie Gemius-Chesed, którego celem bya pomoc ubogim ydom, poprzez udzielanie bezprocentowych poyczek dla polepszenia ich sytuacji materialnej. Dziaaa tu take ochotnicza stra poarna. Przed 1939 r. w Podbrodziu istniaa rzymsko-katolicka kaplica filialna (w budynku dawnej cerkwi) oraz 2 synagogi - stara-drewniana bonica, zbudowana w XIX w., usytuowana bya na pocztku ulicy Bojarelskiej, nowa - murowana, zbudowana zostaa ok. 1927-1929 przy ulicy Pocztowej (rabinem by tu wówczas Ziml Itzik). W tamtym okresie w Podbrodziu dziaaa polska szecioklasowa szkoa podstawowa (najpierw bya bya to piciooddziaowa szkoa powszechna i jako placówka polska dziaaa przynajmniej od 1919 r., ale prawdopodobnie otwarto j jeszcze przed 1914 r.), w której nauczycielami byli m.in. Maria Drobiazgowicz, Maria Doroloszówna, Józef Eysmont, Jadwiga Swirbutowiczówna, Janina Taraszkiewiczówna (wedug spisu nauczycieli powiatu wiciaskiego z 1922 r.), a take Pawe Kuczkowski, Wiktor Klemm, Czesawa Czajniska, Jan Mynarczyk, Helena Lewandowska, Stefania Pilawska oraz ks. Józef Bielawski (wedug wykazu nauczycieli etatowych powiatu wiciaskiego z 1928 r.). W tym samym czasie w miasteczku istniaa take czteroklasowa szkoa ydowska, która zatrudniaa czterech nauczycieli (szkoa usytuowana bya najpierw w domu Krola, w centrum miasta, przy ul. wiciaskiej, a potem w domu Kamina przy ul. Kiemieliskiej - dzisiejszej ul. Dworcowej - lit. Stoties). Opisujc Podbrodzie okresu midzywojennego, nie sposób nie wymieni osoby Kajetana Ronowskiego - burmistrza Podbrodzia w l. 1928-1934 i jego zasug dla miasta. W l. 1928-1930 wanie dziki staraniom burmistrza Ronowskiego, popartym przez Marszaka Pisudskiego, wybudowano tu szko (oddan do uytku jesieni 1930 r.) nazwan imieniem I Marszaka Polski (do niedawna dom dziecka, obecnie zamknity). W dniu 13 sierpnia 1928 r., podczas VII Zjazdu Legionistów w Wilnie (co odnotowuje "Kalendarium ycia Józefa Pisudskiego 1867-1935" autorstwa Janusza Ciska i Wacawa Jdrzejewicza), Kajetan Ronowski wrczy Marszakowi Józefowi Pisudskiemu dyplom-uchwa podbrodzkiej Rady Miejskiej, nadajc Marszakowi tytu I-go Honorowego Obywatela Miasta Podbrodzia (sam Ronowski, w swych wspomnieniach, jako dat tego wydarzenia, bdnie podaje 7 sierpnia 1929 r.). Kajetan Ronowski w czasie wojny polsko-bolszewickiej w l. 1919-1920 by oficerem 5 Puku Piechoty Legionów, a w 1922 r. posem na Sejm Wileski - sejm ten zadecydowa wówczas o przyczeniu Wileszczyzny do Polski. Jako burmistrz Podbrodzia, Kajetan Ronowski przyczyni si m.in. do opracowania pierwszego planu urbanistycznego zagospodarowania przestrzennego miasta. Z jego inicjatywy wykonano wówczas w Podbrodziu take wiele innych, wanych dla miasta inwestycji, np. w 1930 r. wybudowano Dom Ludowy, w którym organizowano imprezy kulturalne, wywietlano filmy, a na tamtejszej scenie, raz w tygodniu wystawiano sztuki teatralne, w których grali aktorzy z zapraszanych zespoów teatrów wileskich. Po wybudowaniu Domu Ludowego przeniesiono tam miejsk bibliotek. W latach 30-tych oddano do uytku take now przychodni lekarsk (w której osobom najuboszym porady lekarskie byy udzielane za darmo), wikszo ulic wybrukowano (bruk ten przetrwa w wielu miejscach do dzi), a na gównych ulicach uoono nowe-betonowe chodniki; latem 1931 r. oddano do uytku nowy most na ejmianie o konstrukcji elazno-betonowej, po wybudowaniu przez hr. Tyszkiewicza nowej elektrowni, zainstalowano w wikszoci domów owietlenie elektryczne, przygotowano nowe boisko sportowe, a take wybudowano wczeniej wymienion now szko. Nowe inwestycje spowodoway szybki rozwój miasta - w 1933 r. liczba mieszkaców Podbrodzia przekroczya 4000. Niestety, posta Kajetana Ronowskiego i jego wkad w rozwój Podbrodzia s dzi zupenie zapomniane (informacje o Kajetanie Ronowskim zaczerpnlimy z bloga internetowego p. Bogdana Ronowskiego: www-wilno.bloog.pl, gdzie autor przedstawia fragmenty nieznanego dotychczas pamitnika Kajetana Ronowskiego). W naszej galerii znajduje si fotografia przedstawiajca Kajetana Ronowskiego w otoczeniu czonków Zwizku Strzeleckiego, wykonana w Podbrodziu w 1930 r. (na zdjciu w pierwszym rzdzie osób siedzcych na krzesach, drugi od lewej, z trzema odznaczeniami, w tym Krzyem Legionów). W tym samym okresie, wiceburmistrzem Podbrodzia by Józef abu. Od listopada 1934 r. funkcj burmistrza Podbrodzia peni niejaki Dobratyski - uchodca z Litwy Kowieskiej (poszukujemy wszelkich informacji o przedwojennych urzdnikach podbrodzkiego magistratu). Podbrodzie byo te do znanym letniskiem, wymienianym przez Napoleona Roub w swym "Przewodniku po Litwie i Biaejrusi" ju w 1909 r. Przed wojn, w 1938 r. miejscowo odnotowana zostaa take w spisie letnisk na ziemiach wschodnich RP. Do 1939 r., raz w tygodniu, w poniedziaki organizowane byy tu jarmarki i dni targowe. W 1939 r., raz dziennie przez Podbrodzie kursowa take autobus dalekobieny z Wilna do wician i Brasawia. Przed wojn do Podbrodzia mona byo dosta si równie bezporednim pocigiem nie tylko z Wilna, ale take z Warszawy (bez przesiadek). W okresie midzywojennym, w pierwszej poowie lat dwudziestych, w Podbrodziu dziaaa szkoa podoficerska 4 Puku Uanów Zaniemeskich (w l. 1922-1924 stacjonowao tu dowództwo puku wraz z 3 szwadronem, a w niedalekim Nowym Dworze szwadron karabinów maszynowych puku), nastpnie, w l. ok. 1926/1927-1934, w Podbrodziu stacjonowa 23 Puk Uanów Grodzieskich (okoo 1934 r. puk ten przeniesiono do Postaw) - w naszej galerii mona obejrze m.in. przedwojenne archiwalne zdjcia, dokumentujce obchody wita 23 Puku Uanów Grodzieskich w 1927 r. W latach 1935-1939, w Podbrodziu stacjonowa, przeniesiony tu z Wilna, 3 Dywizjon Artylerii Konnej, o którym wówczas powsta artobliwy wierszyk-przypiewka - tzw. urawiejka: „Z artylerii konnej dzieci najdzielniejszy jest DAK trzeci. Ze strzelaniem jest w niezgodzie, zna go std cae Podbrodzie”. W latach 30-tych, na wniosek kadry oficerskiej 3 DAK, w Podbrodziu utworzono klub sportowy WKS PODBRODZIE, do którego mogy nalee take osoby cywilne. Szczególn popularnoci cieszyy si sekcje: kolarska oraz narciarska. Z inicjatywy 3 DAK w l. 1936 - 1939 organizowano w dniu 27 lutego bieg narciarski Zuów-Wilno ku czci Marszaka Pisudskiego. W wojnie obronnej 1939 r. dowódc 3 DAK by ppk Józef Droba. Dywizjon walczy wtedy w skadzie Wileskiej Brygady Kawalerii, m.in. pod Piotrkowem Trybunalskim, nad Wis: pod Kozienicami i Maciejowicami. Wikszo oddziaów 3 DAK opucia Podbrodzie w dniach 27 - 31 sierpnia 1939 r. i przetransportowana zostaa do centralnej Polski - w rejon koncentracji Wileskiej Brygady Kawalerii w okolicach odzi. Ostatnie zwarte oddziay opuciy koszary podbrodzkie 3 wrzenia. W dniu 17 wrzenia 1939 r. ZSRR, na mocy niemiecko-sowieckiego paktu Ribbentrop-Mootow, zaatakowa Polsk. 19 wrzenia 1939 r. nad ranem Podbrodzie zaja wkraczajca do Polski Armia Czerwona, przy czym od razu wzito do niewoli 40 onierzy polskich (prawdopodobnie jaki rezerwowy oddzia 3 DAK lub zmobilizowanych za póno rezerwistów, próbujcych dotrze do swoich macierzystych jednostek), którzy czekajc na pocig do Wilna spali na stacji kolejowej. Jarosaw Wokonowski, w swej ksice "Stosunki polsko-ydowskie w Wilnie i na Wileszczynie 1919-1939" przytacza relacj z wkroczenia oddziaów Armii Czerwonej do Podbrodzia, ukazujc patriotyczn postaw wszystkich mieszkaców miasta, bez wzgldu na wyznanie czy narodowo: "Postawa ludnoci milczca, wroga, nikt wojsk sowieckich nie wita, na ulicach prawie pustki. Odwaniejsi, moe ciekawsi wychodz na ulic, spotykajc si, prawie na wszystkich twarzach zy nieszczcia i rozpaczy. Pacz Polacy, Biaorusini, ydzi, nie ma ju narodowoci, a s tylko obywatele Rzeczypospolitej Polskiej". W padzierniku 1939 r. Podbrodzie, podobnie jak Wilno i cz województwa wileskiego, bdce nadal terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, okupowanym przez ZSRR, zostao bezprawnie przekazane przez Sowietów Litwie - rozpocz si de facto okres litewskiej okupacji i lituanizacji tych ziem (lituanizacja polskich nazwisk, usuwanie ze szkó polskich nauczycieli). W listopadzie 1939 r. w Podbrodziu zostaa zorganizowana specjalna grupa Zwizku Bojowników Niepodlegoci - zwizek ten by zacztkiem Szarych Szeregów na terenie Wileskiej Chorgwi Harcerzy - powsta ju w konspiracji - na tajnej zbiórce "Czarnej Trzynastki" w Wilnie 18 padziernika 1939 r. Równie w listopadzie 1939 r., w Podbrodziu, na terenie opuszczonych koszar 3 DAK, wadze litewskie utworzyy obóz pracy przymusowej (podlega zarzdowi litewskiego Ministerstwa Spraw Wewntrznych). Jak raportowa w listopadzie 1939 r. komendant obozu-Juozas Skuas (brat ówczesnego litewskiego ministra spraw wewntrznych Kazysa Skuasa)-obóz stanowiy 4 budynki drewnianych koszar, 1 murowany pitrowy, ania z pralni, due magazyny, stajnia na ok. 600 koni, kunia i kuchnia - wszystko pozostawione przez Wojsko Polskie w dobrym stanie. Pierwsi winiowie pojawili si tu w kocu stycznia 1940 r. Obóz dziaa formalnie do koca lata 1940 r. W obozie podbrodzkim wiziono wówczas kilkaset osób - m.in. komunistów - przeciwników  politycznych wadz litewskich oraz tzw. "antyrzdowy element", "stanowicy zagroenie dla bezpieczestwa pastwa" - gównie Polaków - przeciwników nowych litewskich wadz okupacyjnych lub tzw. politycznie niepewnych. Byli tu take winiowie ukarani za przestpstwa kryminalne. Winiowie przebywali w obozie bez wyroków sdowych - nie byli osdzeni - "oddani do instytucji pracy przymusowej" - jak ich nazywano. Winiów planowano wykorzysta do wydobywania torfu w okolicznych lasach oraz próbowano zaoy zakad obróbki kamienia, co nie doszo do skutku. Sub obozow stanowio 40 etatowych pracowników, dozorujcych winiow. W tym czasie notowano duo ucieczek z obozu, a miejscowi rolnicy chtnie pomagali ukrywa si zbiegom, tote zalecano, aby do Podbrodzia przysya winiów z gbi Litwy, a nie z Wileszczyzny. Po aneksji Litwy przez ZSRR, latem 1940 r., z obozu zwolniono komunistów, ale by moe sam obóz dziaa dalej - ju jako sowiecki. Kolejna zmiana okupanta nastpia w czerwcu 1941 r., kiedy to Litwa i caa Wileszczyzna zostay zajte przez wojska niemieckie. W dniu 23 lub 24 czerwca 1941 r., na stacji w Podbrodziu, kolejarzom udao si zatrzyma sowiecki pocig, wywocy z Wilna na wschód winiów aresztowanych przez NKWD. W wyniku tej akcji Sowieci, uciekajcy przed wkraczajcymi wojskami niemieckimi, nie zdyli wywie wielu czonków Zwizku Walki Zbrojnej, oficerów Wojska Polskiego, a take przedstawicieli polskiej inteligencji. Od czerwca 1941 r. do pocztku lipca 1944 r., na terenie podbrodzkiego obozu przetrzymywano osoby aresztowane przez wadze niemieckie. W tym czasie cz dawnych koszar uytkowaa prawdopodobnie niemiecka organizacja TODT, wykorzystujca do pracy przymusowej jeców wojennych i winiów obozów koncentracyjnych. W lipcu 1941 r., w lesie niedaleko ul. Malūno, nazici zamordowali 81 miejscowych ydów - obecnie w miejscu kani znajduje si tablica-pomnik upamitniajca tragiczne wydarzenie. W czasie II wojny wiatowej w okolicach Podbrodzia dziaay oddziay partyzanckie Armii Krajowej, m.in. synna 5 Wileska Brygada AK pod dowództwem rotmistrza Zygmunta Szendzielarza "upaszki" (postaci tyle znanej co wzbudzajcej kontrowersje nawet w dzisiejszych czasach), np. w kwietniu 1944 r. oddzia AK por. Wiktora Wicka "Rakoczego" zaatakowa na linii Podbrodzie - yntupy niemiecki pocig towarowy biorc 24 jeców, a 29 czerwca 1944 r. szwadron 5 Brygady AK z koszar TODT w Podbrodziu uprowadzi 22 Polaków z broni do partyzantki. W pierwszej poowie 1944 r. na linii Podbrodzie-Korkoyszki-Maguny-Preny-Kiemieliszki operowa take oddzia AK "ejmiana" pod dowództwem por. Witolda Kiewlicza ps. "Wujek" - oddzia ten 8 lipca 1944 r. zosta przemianowany na 36 Brygad AK (wicej informacji na temat 36 Brygady AK na stronie internetowej: akwilno.pl). W lipcu 1944 r., poprzez ofensyw wojsk III Frontu Biaoruskiego, tereny te zaja ponownie Armia Czerwona, a rejon Podbrodzia wszed w skad ziem Litewskiej Republiki Radzieckiej; mimo to grupy poakowskie dziaay na tych terenach jeszcze do wiosny 1945 r., kiedy to zostay ostatecznie rozgromione przez wojska NKWD. W tym samym czasie - wiosn 1945 r. - Wydzia Wojskowy prosowieckiego Zwizku Patriotów Polskich prowadzi akcj legalizacji oddziaów poakowskich na Wileszczynie, z której skrzystao wielu partyzantów - ujawnienie si i wstpienie do armii Berlinga dawao moliwo uniknicia aresztowania przez NKWD i wywiezienia na wschód. Ujawniali si wówczas tak pojedyczy partyzanci, jak i cae grupy, m.in. z brygady "ejmiana" i resztek brygady "Narocz". Równolegle Zwizek Patriotów Polskich prowadzi akcj ewakuacji ludnoci polskiej z Litewskiej SRR, gównie z Wileszczyzny. Od czerwca 1945 r. do czerwca 1946 r. w Podbrodziu dziaa Zarzd Rejonowy ZPP i  Penomocnik Rejonowy ds. Repatriacji, prowadzcy agitacj i rejestracj chtnych do wyjazdu i osiedlenia si w Polsce w nowych granicach. W latach 1944 - 1948 z okolic Podbrodzia wyjechao do Polski w ramach tzw. repatriacji wedug rónych danych od ponad 5500 do 6500 Polaków. Wobec przeszkód stwarzanych przez litewskie wadze (uzaleniano wydanie odpowiednich dokumentów repatriacyjnych od uiszczania przez rolników kontyngentów, obsiania pozostawionej ziemi, dano udowodnienia polskiego obywatelstwa poprzez przedstawienie oryginalnych polskich przedwojennych dokumentów wasnoci i tosamoci, opaty wysokich podatków przed wyjazdem itp.) do Polski, w samym tylko okresie czerwiec 1945 r.-czerwiec 1946 r. wyjechao niecae 35% zarejestrowanych (zarejestrowanych zostao wówczas ponad 15900 osób), a wic wyjechao nieco ponad 5500 osób. W okresie marzec-czerwiec 1946 r. planowano podstawi do Podbrodzia 700 wagonów dla ewakuowanych, a zagwarantowano tylko 298, co pomogo obsuy jedynie 27% mieszkaców gminy, oczekujcych na transport. Powysze dane i wiele innych ciekawych informacji mona odnale w ksice Elbiety Kowalczyk "Dziaalno Zwizku Patriotów Polskich na Wileszczynie 1944-1946", wydanej w 2010 r. Kolejna mniejsza fala wyjazdów do Polski miaa miejsce w l. 1955 - 1957. W 1950 r. Podbrodzie stao si stolic nowo utworzonego rejonu podbrodzkiego, który wkrótce, bo w 1959 r., zosta zlikwidowany, a wikszo jego gmin ponownie przyczono do rejonu wiciaskiego. Od 1991 r. Podbrodzie ley w granicach niepodlegej Litwy. W Podbrodziu, w 1924 r. urodzi si prof. Wadysaw Jackiewicz – malarz i grafik, po II wojnie wiatowej zamieszka w Polsce. Dyplom otrzyma w pracowni prof. Artura Nacht-Samborskiego, uczestniczy w wielu wystawach krajowych i zagranicznych, m.in. w Pradze, Mediolanie i Wenecji. W l. 1975-81 by rektorem Pastwowej Wyszej Szkoy Sztuk Plastycznych w Sopocie. W zacianku Obiejucie, niedaleko Podbrodzia, w 1940 r. urodzi si Wojciech Piotrowicz - polski poeta, prozaik, tumacz, publicysta i dziennikarz, tworzcy na Wileszczynie, autor tomów poezji "Nec mergitur" (1992), "Nad zgiek" (1995), zbiorów prozy "Iga i spowied. Gawdy wileskie" (1998), "Podzwonne sonie" (1998), tumacze m.in. Jonas Šėla "We dwoje" (1999), redaktor pracy zbiorowej "Jerzy Orda - wilnianin z wyboru" (1999), "W gb i z bliska" (2005).


Obecnie Podbrodzie
liczy ok. 7000 mieszkaców, z czego wikszo nadal stanowi Polacy. Jest tu kilka aptek, bank, orodek zdrowia, zakady fryzjerskie, sklepy - m.in. nowe supermarkety, bary, restauracje, stacja benzynowa, punkty naprawy pojazdów. S take dwie szkoy rednie (polsko-rosyjska - gimnazjum "ejmiana" i litewska), do niedawna istnia take dom dziecka (zlikwidowany w grudniu 2015 r.). Wszdzie oczywicie bez problemu mona porozumie si po polsku, dziaa tam take polski zespó folklorystyczny „ejmiana”. W Podbrodziu, na terenie dawnych koszar wojskowych istnieje orodek dla nielegalnych imigrantów, w którym mieszkaj uchodcy - cudzoziemcy zatrzymani przy nielegalnym przekraczaniu granicy Litwy. We wrzeniu 2013 r. w Podbrodziu otwarto laboratorium eksperymentalnych bada wodoru, w którym prowadzone bd prace dotyczce wykorzystania wodoru w produkcji nowego-ekologicznego paliwa. 
Okolice Podbrodzia zamieszkane s w wikszoci przez Polaków i cho w caym rejonie wiciaskim jest ich ok. 29% to na tych terenach stanowi ponad 80% ogóu ludnoci obok Biaorusinów, Litwinów, Rosjan i Ukraiców.
Zwiedzanie miasteczka mona zacz od stacji kolejowej
. adny, obecnie neoklasycystyczny budynek stacji, o harmonijnej, proporcjonalnej bryle, wzniesiony najprawdopodobniej w latach 20-tych XX w. (w 1862 r. oddano do uytku lini kolejow Wilno-Dyneburg, bdc odcinkiem linii kolei warszawsko - petersburskiej, biegnc przez Podbrodzie, a pierwszy dworzec w Podbrodziu by budynkiem drewnianym, zniszczonym w czasie I wojny wiatowej lub rozebranym zaraz po wojnie) jest chyba najciekawszym zabytkiem tego typu w rejonie wiciaskim i jednym z najciekawszych na Wileszczynie. Przed 1939 r. budynek wyglda nieco inaczej - pierwotnie zosta zaprojektowany i wybudowany w tzw. polskim stylu narodowym (wykorzystujcym elementy stylów baroku i klasycyzmu, charakteryzujcym si take eklektyzmem - czeniem elementów rónych wczeniejszych stylów architektonicznych: gotyku, renesansu, baroku i klasycyzmu). Dworzec w pierwotnej postaci mona zobaczy na pocztówce z ok. 1930 r., gdzie uwag zwracaj nie istniejce dzi neobarokowe szczyty ryzalitów skrajnych oraz trójokienna wystawka nad wejciem gównym (identyczny projekt zrealizowano wówczas take w miejscowoci Nowojelnia - obecnie na Biaorusi - tam budynek dworca zachowa si w niezmienionej formie do dnia dzisiejszego). W wyniku przebudowy po II wojnie wiatowej budynkowi podbrodzkiej stacji kolejowej nadano cechy neoklasycyzmu, zachowane do dnia dzisiejszego, co moe mylnie wskazywa na wczeniejsz dat jego powstania. Niedaleko dworca na pagórku stoi cerkiew prawosawna (w l. 1916-2007 koció katolicki p.w. w. Józefata), zbudowana z ótej cegy w 1910 r. w charakterystycznym stylu rusko-bizantyjskim. W 1915 r. cay sprzt cerkiewny ewakuowano do Rosji w obawie przed wkraczajcymi wojskami niemieckimi, a Niemcy w 1916 r. zamienili cerkiew na koció garnizonowy, natomiast w 1919 r. po zajciu tych terenów przez wojsko polskie koció zosta powicony i ponownie, tym razem na 20 lat sta si kocioem garnizonowym, a po II wojnie wiatowej take parafialnym. witynia zostaa nieco przebudowana w latach 20-tych XX w., ale przebudowa nie zatara jej pierwotnych cech stylowych, a zmiany mona dostrzec porównujc wspóczesne fotografie z niemieck pocztówk przedstawiajc cerkiew ok. 1917 r. w naszej galerii. Po II wojnie wiatowej bya nieprzerwanie czynna. Pod koniec 2007 r., po wybudowaniu nowego kocioa, wityni zwrócono prawosawnej spoecznoci miasteczka. Obok wityni, malowniczo pooony na pagórkach, znajduje si cmentarz katolicko-prawosawny - najstarsze groby pochodz z pocz. XX w. Na cmentarzu tym znajduje si m.in. ciekawy nagrobek Leona Kowalskiego – ogniomistrza artylerii konnej zm. w 1937 r. – ostatni lad po stacjonujcym tu niegdy 3 Dywizjonie Artylerii Konnej i w ogóle po wojsku polskim. Zbliajc si do centrum miasteczka, mijamy budynek dawnej szkoy im. Marszaka Józefa Pisudskiego (do niedawna dom dziecka, placówk zlikwidowano w grudniu 2015 r.), obok którego odnale mona may cmentarzyk onierzy radzieckich. Nieco dalej, w bocznej uliczce ul. Gasparyska, lit. Gaspariškių (dawna ulica Marszaka Józefa Pisudskiego) napotykamy na kolejny zabytek - jest to drewniana willa z pocz. XX w., w stylu szwajcarskiej architektury willowej z prze. XIX i XX w. - przed wojn by to dom letniskowy - jeden z wielu jak pisa Napoleon Rouba w 1909 r. "...rozrzuconych po lesie sosnowym". Po wojnie dom zamieniono najpierw na szpital, a póniej internat miejscowej szkoy redniej - jest to ostatnia pozostao dawnego letniska. Uwag zwraca szczególnie ryzalit rodkowy w formie pitrowej werandy z piknymi drewnianymi, rzebionymi detalami, zwieczony szczytem z dwoma drewnianymi szpicami. Wewntrz zachowa si pierwotny ukad pomieszcze oraz do niedawna oryginalne piece (obecnie w wyniku przeprowadzonego remontu piece usunito). Po przeciwnej stronie ulicy drewniany dom z pocz. XX w. Idc dalej w stron centrum mijamy domy z lat 20-tych i 30-tych XX w., których sporo zachowao si w miasteczku. Cecha charakterystyczna takich domów to obszerne oszklone ganki-werandy, czsto spotykane na Wileszczynie take w nowych budynkach. Dochodzimy do gównej ulicy bdcej jednoczenie szos Wilno - wiciany. Jeli skrcimy w kierunku Powiewiórki i wician, po kilkuset metrach moemy zobaczy po prawej stronie drogi dawny cmentarz ydowski z pocz. XX w. Od 1903 r., kiedy to Podbrodzie uzyskao status miasteczka ydzi zaczli si tu osiedla, a przed II wojn stanowili znaczny odsetek mieszkaców miasta (ok. 1/3 ogólnej liczby mieszkaców). Zachowao si kilkadziesit nagrobków - macew i obelisków w zaskakujco dobrym stanie. Cmentarzem opiekuj si uczniowie podbrodzkiego gimnazjum "ejmiana" (dawna I szkoa rednia). adna z dwóch synagog nie zachowaa si do naszych czasów. Starsza-drewniana ulega zniszczeniu prawdopodobnie w l. 1941-1942. W nowszej-murowanej, po II wojnie wiatowej umieszczono dom kultury, a w 1956 r. wezbrane wody zbiornika przy miejscowej fabryce kartonów przerway wa i zniszczyy cakowicie ten zabytek. O rozmiarze katastrofy wiadczy fakt, e zniszczeniu ulegy wtedy równie dwa mosty. W ssiedztwie cmentarza ydowskiego odnale mona may cmentarzyk wojskowy, na którym pochowani s onierze niemieccy, polegli w okolicach miasta jesieni 1915 r., a take onierze polscy, polegli w tych okolicach w walkach z bolszewikami w l. 1919-1920. Teren cmentarza jest ogrodzony i uporzdkowany, mogiy nie zachoway si do naszych czasów, w centralnej czci ustawiono jedynie symboliczne trzy elazne krzye. Wracamy w kierunku centrum i Wilna, mijamy ul. Pocztow (Pašto). Przedueniem ul. Pocztowej jest ul. Adama Mickiewicza, na której zachowao si kilka zabytkowych drewnianych domów z pocz. XX w. Pozostaoci dawnej drewnianej zabudowy miasteczka odnale te mona przy niedalekiej ulicy Bajorele (Bajoreliu), zwanej te Bojarele - przy tej ulicy znajduje si take niewielki cmentarz katolicki z przeomu XIX i XX w. Po przejciu mostu na ejmianie, po prawej stronie ul. Wileskiej (Vilniaus), do niedawna zauway mona byo parterowy budynek na planie prostokta z maym gankiem porodku elewacji frontowej. Bya to dawna karczma, zbudowana w XVIII w. przy ówczesnym trakcie Wilno-Dyneburg - najstarszy zabytek Podbrodzia. O wieku budowli wiadczyy niespotykane dzi grube ciany i mae okna. Poza tym przypomina raczej magazyn (po drugiej wojnie wiatowej faktycznie urzdzono tu magazyn) ni zabytek. Przed 1939 r. zwana bya take "karczm napoleosk" - podobno w 1812 r., w czasie przemarszu wojsk napoleoskich przez Podbrodzie, kwaterowa tu francuski marszaek Michel Ney, a take prawdopodobnie, na krótko zatrzyma si tu sam cesarz Francji - Napoleon. Na pocztku lat trzydziestych XX w., w budynku tym mieciy si koszary plutonu cznoci 23 Puku Uanów Grodzieskich, który wówczas stacjonowa w miasteczku. W latach 90-tych XX w. budynek, cho wpisany do rejestru zabytków, pozbawiony opieki, zacz szybko popada w ruin. W 2009 r. spali si fragment dachu tego zabytkowego obiektu, w maju 2012 r. runa wiba dachowa wraz z wikszoci eternitowego pokrycia dachu, a jesieni 2013 r. runy gliniane ciany pónocno-wschodniego skrzyda budynku. Resztki budowli rozebrano w 2015 r. Mimo, i przed zawaleniem budynek zyska nowego waciciela, nie pomogo mu to i ten najcenniejszy zabytek miasta, przesta istnie, cho gdyby udao si go uratowa, doskonale nadawaby si na zajazd, restauracj lub muzeum historii miasta i regionu. Obecnie, w tym miejscu ma powsta budynek nawizujcy do poprzedniego, lecz bdzie to jedynie nowa rekonstrukcja. Obok miejsca po dawnej karczmie, po przeciwnej stronie ulicy, mona zauway sympatyczny drewniany, rzebiony i niedawno odnowiony drewniany domek z pocz. XX w. Std niedaleko ju do mini dworca autobusowego, skd pojecha mona do Wilna, wician, Malat lub w stron granicy biaoruskiej - do Pren i innych miejscowoci lecych w pasie nadgranicznym, gdzie udamy si w drugiej czci wycieczki. W miasteczku znajduje si te maa cerkiew staroobrzdowców (starowierów) - niedawno powstaa po przebudowie zwykego domu mieszkalnego. Niedawno zakoczono take budow nowego duego kocioa o nowoczesnej-postmodernistycznej bryle. Nowy koció umiejscowiony zosta na wzniesnieniu, w okolicach centrum miasta tak, aby górowa nad ca okolic.  Niestety, nowoczesny projekt i znaczne rozmiary nowej wityni ignoruj otoczenie, a wic w przewaajcej czci parterow, drewnian zabudow miasteczka. Wydaje si, e bardziej pasowaaby tu witynia o tradycyjnej bryle - jedno lub dwuwieowa, na planie krzya. W dniu 4 listopada 2007 r., podczas pierwszej inauguracyjnej mszy, witynia zostaa uroczycie konsekrowana przez Metropolit Wileskiego, kardynaa Audrysa Juozasa Bakisa. Msze wite odprawiane s tu po polsku i litewsku. 
Z Podbrodzia, sprzed budynku stacji kolejowej, szos kierujemy si na poudnie, mijamy dawny zacianek Zabocie (Aubalis), w którym przed 1939 r. mieszkaa rodzina Szulskich, a  do dzi zachoway si resztki dawnej zabudowy i po 3 km docieramy do Korkoyszek (Karkaiškė).
Pierwsze informacje o miejscowoci pochodz z XV w. - wtedy bya wasnoci Dowgirdowiczów, na pocz. XVI w. Niewierowiczów, Hlebowiczów i Giedroyciów. W drugiej poowie XVI w. dwór dzierawili Koziccy, w kocu XVI w. doszo do sporu na temat prawa wasnoci pomidzy ks. Giedroyciem i Wojciechem Jarczewskim z jednej strony a Janem Kozickim, bratem Józefa Kozickiego - ma Doroty Hlebowiczówny, która w 1570 r. zapisaa mu cz majtku. Druga cz pozostawaa w rkach ks. Giedroycia. Ostatecznie w 1598 r. spór zosta rozstrzygnity na korzy ks. Giedroycia, który w 1600 r. sprzeda dwór Wojciechowi Jarczewskiemu, a ten w 1603 r. przekaza majtek na rzecz Diecezjalnego Seminarium Duchownego w Wilnie. Pierwszy opis (w jzyku starobiaoruskim - w XVI w. by to jzyk urzdowy Wielkiego Ksistwa Litewskiego) dworu i zabudowa gospodarczych pochodzi z 1598 r. i tak "...Dwor Korkozyszki zamiechom po odnoy storonie tiesanym ohorozony kotoroho iest pra(-u)si szestdiesiat piat, worota duzy dom nowo zbudowany khontami pobity, wkotorom swietlicy try a wnich pieczcy try nowyie poliewanyie zielienyie, kominy try murowanyie rowno zra(-u)bom wywiedienyie komory try komorki dwiery diewietiero nazawiesach, z hantabami y z zaszczepkami y baonok nowych wielikich szklanych osmnadcat malienkich aboonok szklanych dwie okoniesuia(okoniesieca?) nazawiesach zamok nutryny uswietlicy mienszy suszba wielikaia zkomorkami y zzamkom nutrnym, stoow piat po potora saznia, zasonow szest, sto y skrynkaia, zawami tyie swietlicy roboty stolarskoy kleti wielikie dwie pospou rublenyie khontami pobityie nastolowanie tarticami heblowanymi, dwiery unich nazawiesach z zamkami nutrienymi, y zzaszczepkami modnymi wielikimi, y z zamkami wielikimi nutrienymi, pod tymi kletmi piwnica na dwoie pierci rublunaia, u kotoroy naczynie piwnoie ywarywnoie, dwiery u nieie dwoi na zawiesach y z zaszczepkami y z zamkom odnym wielikim zawiesistym, z(-s)ytnik na stopach dubowych, dwiery do nieho na zawiesach z zaszczepkoiu y z zamkom prywiesistym wielikim...". Od 1603 r. a do roku 1842 Korkoyszki pozostaway wasnoci kocieln. W 1812 r., majtek, lecy przy gównym trakcie komunikacyjnym tej czci Wileszczyzny, poprzez cige przemarsze wojsk najpierw armii rosyjskiej, a potem armii napoleoskiej i towarzyszce im rekwizycje, zosta doszcztnie zrujnowany. W ksice Dariusza Nawrota "Litwa i Napoleon w 1812 roku" mona odnale informacj, i w padzierniku 1812 r. Seminarium Diecezji Wileskiej odnotowao: "Majtek seminarium diecezji wileskiej Korkoyszki w powiecie zawilejskim (dawna nazwa powiatu wiciaskiego - przyp. J.Sz.) w parafii Korkoyszki pooony, przez ustawiczne przechody wojska zupenie zosta zniszczony. Zboa na pniu morgów 98, k 90 spalono, wszelk ywno, sprzty, bydo, konie wociaskie i dworne pozabierano. Sowem majtek ten, dymów 33 majcy, z caego dobytku gospodarskiego jest pozbawiony. Zostao samym tylko wocianom koni 3, byda rogatego sztuk 20. Z niedostatku ywnoci wicej 30 osób umaro i dotd jeszcze wiksza poowa wocian choruje. Krescencja dotychczas nie zebrana, grunta nie poorane i nie nasiane".  W roku 1842 majtek przejo pastwo rosyjskie w ramach walki z kocioem katolickim na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej. W kocu XIX i na pocztku XX w. Korkoyszki straciy na znaczeniu. Miao to zwizek z rozwojem niedalekiego Podbrodzia, przez które poprowadzono lini kolei warszawsko - petersburskiej. W lipcu 1920 r. przez Korkoyszki przesza bolszewicka IV Armia gen. Gaja, cignca na Warszaw, przy okazji grabic okoliczne miejscowoci. W 1938 r. miejscowo liczya 61 gospodarstw i 350 mieszkaców. W okresie midzywojennym dziaaa tu dwuklasowa szkoa podstawowa, której kierownikiem by Ignacy Hryniewicz, a nauczycielami m.in. Jadwiga Jeliska (1922 r.), Jan Maciusowicz, Jadwiga Maciusowicz (1928 r.). Po II wojnie wiele rodzin polskich z tych okolic wyjechao na Ziemie Odzyskane. W Korkoyszkach w 1938 r. urodzi si Zygmunt Malanowicz, aktor znany przede wszystkim z pamitnych ról w filmach "Nó w wodzie" Romana Polaskiego i "Polowanie na muchy" Andrzeja Wajdy.
Z dala uwag zwraca pikny, neogotycki koció o wietnych proporcjach - wiadczcych o talencie architekta. Pierwszy koció zbudowano tu ju w XV w., co wiadczy o znaczeniu miejscowoci, pooonej niegdy na skrzyowaniu szlaków  Wilno - Dyneburg - Poock i Ryga - Misk. Na pocz. XVI w. ówczeni waciciele wsi - Niewierowicze zbudowali nowy lub gruntownie przebudowali stary koció. Kolejn wityni wybudowano w k. XVI w. i to jej dotyczy pierwszy zachowany opis pochodzcy z 1598 r., w jzyku starobiaoruskim ("...kostie nowy zbrusow tiesanych, naiebel spuszczanych zbudowany, khontami pobiti, w sieriedinie wies ustoliewany okna szklanyie dwiery w kostiele y zakrystyiu warowne y zamki warowny, zwonnica nowo ubudowana tarcicami heblowanymi wsia pobita, khontami pobita, wniey zwonow try, odin wieliki dwa maych..."). witynia ta zostaa prawdopodobnie zniszczona podczas najazdu moskiewskiego w 1655 r. Nastpna witynia dotrwaa prawie do koca XVIII w. W 1782 r. dziki staraniom miejscowego proboszcza - Józefa Legowicza, na szczycie pagórka, na którym obecnie jest cmentarz, zbudowano nowy drewniany koció, który w 1838 r. spon od uderzenia pioruna, a wraz z nim zniszczeniu ulego cae archiwum parafialne (by to spory budynek, dugoci 44 okci i szerokoci 17 okci plus 4 w bocznych kaplicach). Kolejna witynia, równie drewniana, zostaa zbudowana w 1840 r. (powicona 28 padziernika 1840 r. przez ks. Mikoaja Kozowskiego-dziekana wiciaskiego) równie na terenie cmentarza, ale nie na szczycie wzgórza cmentarnego, a nieco niej, przy drodze i dotrwaa do lat 30-tych XX w. W 1862 r. koció wizytowa Biskup Wileski -  Adam Stanisaw Krasiski - sporzdzono wówczas szczegóowy opis wityni i jej wyposaenia. Koció by "(...) zbudowany z drzewa sosnowego, na podmurowaniu kamiennem - gontami kryty - dugoci ogólnej arszyn 28 szerokoci arszyn 15 wysokoci pod gzyms arszyn 8 majcy - z frontu drzwi podwójne, a z boków pojedyczych futrowane, na zawiasach i zasuwach elaznych z antabami do zasuwania, a jedne z wntrznym zamkiem, klamr i probojem do zamku wiszcego - wewntrz sufit z tarcic sosnowych, w nawie kocioa i zakrystyi posadzka z cegie - ciany wapn i klejem pobielone, podoga w prezbyteryum z tarcic sosnowych, okien siedm, po szyb wiartkowych 20, a nad chórem jedno z 30 szyb zoone. Kraty przy prezbyteryum z wrótnami na elaznych zawiasach stolarskiej roboty, pomalowane na jasieniowy kolor. Ambona po prawej stronie z drzewa sosnowego, na ni prowadz wschody z porczami, pod ambon urzdzony konfessyona take z drzewa sosnowego, wszystko stolarskiej roboty pomalowane na jasieniowy kolor - chór na czterech filarach drewnianych ze wschodami galeryik i drzwiami z okuciem i zamkiem wntrznym - na chórze umieszczony organ o szeciu gosach (...)".  Wyposaenie wityni stanowiy trzy otarze - gówny (z relikwiarzem i obrazami w. Apostoów Piotra i Pawa oraz Zanicia Najwitszej Marii Panny), dwa boczne z obrazami witych, naczynia liturgiczne: srebrna monstrancja, kielichy srebrne wewntrz pozacane, patery srebrne pozacane, 15 ornatów, 2 kapy, 4 mszay oprawione w skór, 2 mszay aobne i wiele innych cennych przedmiotów. Na cmentarzu przykocielnym staa drewniana dzwonnica z trzema dzwonami spiowymi. Na zabudowania mieszkalno-gospodarcze kocioa korkoyskiego skaday si: plebania, oficyna, warzywnia, obora, stajnia-wozownia, dwa wirony, lodownia, gumno, odryna, oraz dom szpitalny - wszystkie budynki zbudowane byy z drzewa sosnowego w l. 1852-1861 - obecnie nie istniej. W latach 1872-77 do kocioa dobudowano zakrysti i kaplic - zachowa si szkic z 1904 r. przedstawiajcy koció i zabudowania kocielne, w naszej galerii obejrze mona take unikatow fotografi, przedstawiajc stary koció ok. 1930 r., autorstwa Wadysawa Piotrowskiego. witynia ta, po zbudowaniu nowej-murowanej, penia funkcj kaplicy cmentarnej i zostaa rozebrana przed 1939 r. Pierwszy murowany koció
 powsta w l. 1910 - 1915 z inicjatywy ówczesnego proboszcza korkoyskiego - ks. Piotra Budro. Z powodu wybuchu I wojny wiatowej, koció powicono dopiero 10 lat póniej - 29 czerwca 1925 r. witynia ta, zbudowana z czerwonej, wypalanej na miejscu cegy, dotrwaa do naszych czasów (zrealizowany projekt kocioa przedstawia pocztówka z ok. 1910 r., zamieszczona w naszej galerii). Oprócz doskonaych proporcji uwag zwraca wietna akustyka wntrza. Z dawnego wyposaenia wityni zachoway si otarz gówny z 1930 r.chrzcielnica z 1927 r., drewniane awki z pocz. XX w. oraz resztki organów niedawno odnalezionych na terenie wityni. Na wiey kocielnej znajduj si dwa zabytkowe dzwony - dzwon z 1906 r. odlany w odlewni Antoniego Wodkowskiego w Wegrowie oraz dzwon z 1910 r. Koció korkoyski posiada take dwa cenne relikwiarze: przenony otarzyk-relikwiarz (portatyl) z 1859 r. z relikwiami mczenników: w. Klemensa, w. Faustyna i w. Wiktorii, zapiecztowany przez biskupa wileskiego Adama Stanisawa Krasiskiego, z przeznaczeniem dla niedalekiego kocioa w Balingródku oraz relikwiarz z 1920 r., z relikwiami w. Justyna (lub w. Justyny) i w. Wiktorii, odnaleziony w mesie otarzowej kocioa w Korkoyszkach, powicony w Katedrze Wileskiej przez biskupa wileskiego Jerzego Matulewicza (bogosawiony Jurgis Matulaitis), przeznaczony wanie dla wityni w Korkoyszkach. Po II wojnie wiatowej koció zamknito, w czasach radzieckich ulokowano tu galeri obrazów wileskiego malarza. Koció zosta odzyskany przez wiernych na pocz. l. 90-tych, a w kocu lat 90-tych przeprowadzono remont poczony z odnowieniem wntrza. Nastpny remont przeprowadzono w l. 2006-2007 - m.in. wzmocniono dach i zainstalowano nocne podwietlenie elewacji frontowej. Obecnie witynia suy wiernym okolicznych miejscowoci. Naboestwa odbywaj si tu w jzyku polskim. W dniu 1 lipca 2007 r. w kociele korkoyskim miao miejsce wane dla miejscowych parafian wydarzenie – uroczyste obchody 500-lecia istnienia parafii w Korkoyszkach. Uroczysto uwietni sw obecnoci biskup wileski Juozas Tunaitis, który powici pamitkow tablic umieszczon przy wejciu do kocioa. Na uroczystoci obecni byli take przedstawiciele wadz Zwizku Polaków na Litwie, wadze rejonu wiciaskiego, a take przedstawiciel Ambasady RP w Wilnie. W kwietniu 2012 r. zakoczy si kolejny remont (tym razem ponownie odnowione zostao wntrze wityni), po którym koció korkoyski miao mona uzna za jedn z najbardziej zadbanych wity rejonu wiciaskiego i pónocno-wschodniej Wileszczyzny. Godny uwagi jest take miejscowy cmentarz, malowniczo usytuowany na pagórku w centrum wsi. miao mona go nazwa Ross w miniaturze. Zachoway si tu nagrobki z XIX i pocz. XX w. m.in. proboszcza miejscowej parafii ks. Adolfa Piotrowskiego - Kanonika Honorowego Katedry Wileskiej - zm. w 1903 r., ks. Józefa Adamkowicza (zm. w 1886 r.), proboszcza parafii korkoyskiej w l. 1877-1886, Wincentego Rudziskiego, waciciela majtku Dolniki na pocz. XX w., zm. w 1920 r., czy Henryka Przemienieckiego, dziewitnastowiecznego waciciela ssiedniego majtku Boosza, zm. w 1877 r. oraz Jerzego i Karoliny Kwintów (zm. w 1868 r. i 1856 r.) - wacicieli majtku Punanki w XIX w. Majtki te znajduj si na trasie naszej wycieczki. W pobliskim lesie, midzy Podbrodziem a Korkoyszkami, znajduje si kilkadziesit starych kurhanów - liczb 70 podaje "Sownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów sowiaskich" z pocz. XX wieku.
Z Korkoyszek, trzymajc si szosy, kierujemy si na poudniowy wschód i docieramy do wsi Kaczuny
(Kloiūnai), w której porzucamy dawny gówny trakt biegncy do Kiemieliszek i dalej do wira - miejscowoci znajdujcych si obecnie na Biaorusi. W Kaczunach zachowao si kilka drewnianych domów z pocz. XX w. Najciekawsze dwa znajduj si tu przy wjedzie do wsi. Za Kaczunami, jeszcze na pocz. lat 90-tych XX w. koczy si asfalt i dalej trzeba byo jecha drog wirow. W poowie l. 90-tych poprowadzono wygodn szos a do granicy z Biaorusi w Prenach. Przejedamy przez las, za którym mijamy przysióki Orgirdany i Bindrawie, a nastpnie skrzyowanie ze wirowo-piaszczyst drog prowadzc do przysióka Zielony Bór (aliašilis) i dalej do wsi Druyle (Druiliai). Jeli wybierzemy t drog, to po ok. 7 km jazdy przez las dotrzemy w okolice piknego jeziora Iga (Pailgio). Zachodni brzeg jeziora, gdzie rozlokowa si may orodek wypoczynkowy, jest do popularnym miejscem spdzania wolnego czasu dla mieszkaców Wilna. Aby zobaczy to jezioro, zjedajc z gównej szosy Podbrodzie-Preny, trzeba jednak zarezerwowa sobie przynajmniej godzin czasu jadc samochodem lub minimum dwie godziny jadc rowerem. Jeli jednak zdecydujemy si nadal trzyma szosy, to po ok. 1,5 km, liczc od wczeniej wspomnianego skrzyowania, dojedziemy do Magun (Magūnai).
Wie, zamieszkana gównie przez Polaków, nie posiada specjalnych zabytków oprócz maego cmentarzyka
, pooonego obok szosy, w kpie drzew, z nagrobkami z XX w. Przed 1939 r. w Magunach dziaaa jednoklasowa szkoa podstawowa, w której nauczycielkami byy m.in. Helena Szczemirska (1922 r.) i Jadwiga ybówna (1928 r.). W 1938 r. wie skadaa si z 77 budynków i posiadaa 419 mieszkaców. Po II wojnie wiatowej, w czasach radzieckich istnia tu kochoz im. Adama Mickiewicza, który konkurowa z ssiednim w Prenach im. Przykaza Ilicza, o którym bdzie jeszcze mowa. Dziaaa tu take jedyna wówczas szkoa polska w tej czci rejonu wiciaskiego. Szkoa ta istniaa jeszcze do niedawna - siedzib by nowoczesny dwupitrowy budynek w centrum wsi. Doda naley, e szkoa maguska bya jedyn polsk szko podstawow w caym rejonie wiciaskim mimo, i odsetek Polaków w samej gminie maguskiej przekracza 80%, a w caym rejonie wiciaskim Polacy stanowi ok. 29% ogóu ludnoci; szkoa ta bya jedn z dwóch rejonowych placówek owiatowych, w których miejscowi Polacy mogli pobiera nauk w jzyku polskim, obok polsko-rosyjskiego gimnazjum "ejmiana" w Podbrodziu. W sierpniu 2012 r. szkoa maguska zostaa zredukowana do roli oddziau zamiejscowego tego gimnazjum, a nastpnie, w sierpniu 2014 r., w ramach tzw. "optymizacji" szkó na Wileszczynie, zostaa faktycznie zamknita, a jej uczniowie przeniesieni do innych, tym razem litewskich, placówek owiatowych. Zatem jedyna szkoa podstawowa z polskim jzykiem nauczania w rejonie wiciaskim, znikna ostatecznie z mapy polskich placówek owiatowych na Wileszczynie. Cenn form pielgnowania kultury polskiej na tych terenach jest polski zespó folklorystyczny "Magunianka", zaoony w 1978 r. Wie jest centrum gminy, jest tam poczta, punkt medyczny, dom kultury i kilka sklepów. W czasach radzieckich, z inicjatywy miejscowych entuzjastów historii regionu, utworzono w siedzibie gminy mae muzeum etnograficzne. Ekspozycja obejmowaa histori regionu od czasów prehistorycznych do wspóczesnych (w okolicach Magun znajduje si take prehistoryczne grodzisko, na którym znajdowano toporki elazne i wyroby z brzu). Obecnie muzeum to niestety ju nie istnieje, a cz ekspozycji znajduje si w Muzeum Etnograficznym Wileszczyzny w Niemenczynie. Ciekawostk moe by fakt, e zwizki z Magunami ma polski aktor modego pokolenia Andrzej Chyra, znany m.in. jako odtwórca jednej z gównych ról w filmie "Katy" Andrzeja Wajdy. W Magunach, przed II wojn wiatow, mieszkali jego pradziadkowie - Maria (z domu Kondratowicz) i Antoni Jurkiewiczowie, pochowani na cmentarzu w niedalekim Balingródku oraz dziadkowie - Maria (z domu Jadziska, pochodzca z Pren) i Bolesaw Jurkiewiczowie, którzy po wojnie, jako repatrianci, wyjechali do Polski. Bdc w Magunach warto zada sobie nieco trudu i odnale pooony ok. 2 km na pónocny-wschód od wsi, samotny grób partyzanta-onierza AK Napoleona Ciukszy ps. "Waligóra", polegego w lesie pod Magunami zim 1943/1944 r. (wedug relacji p. Edwarda Pisarczyka ps. "Woodyjowski", "Waligóra" zgin 20 grudnia 1943 r.). Pochowano go w nieistniejcym dzi przysióku Cypliszki, na terenie równie nieistniejcego dzi gospodarstwa rodziny Jachiewiczów. W 2003 roku grób zosta odnaleziony, a wiosn 2007 r. uporzdkowany przez p. Stefana Siemaszko. Do miejsca tego nie prowadzi adna droga-z cmentarza we wsi Maguny naley wyruszy pocztkowo poln drog na pónocny-wschód – w stron widocznego w dali lasu, nastpnie po przebyciu ok. 1 km skierowa si na pónoc, na przeaj przez pola, w stron widocznej z dala starej rozoystej topoli, rosncej na skraju lasu. Tu obok topoli znajduje si mogia partyzanta - partyzancki grób i stare drzewo to jedyne pozostaoci dawnego zacianka Cypliszki, zniszczonego ju po II wojnie wiatowej, w okresie kolektywizacji. Warto wiedzie, e z Cypliszek pochodzi i mieszka tam do 1945 r. Józef Jachiewicz – w 1922 r. pose na Sejm Wileski – sejm ten zdecydowa wówczas o przyczeniu Wileszczyzny do Polski. Z Magun niedaleko ju (2 km) do zacianka Punanki (Punionys).
W XIX w. majtek Punanki nalea do rodziny Kwintów, a w dwudziestoleciu midzywojennym do gen. Konarzewskiego. Gen. Daniel Konarzewski
 w 1919 r. stworzy I puk Strzelców Wielkopolskich, w 1920 r. dowodzi wojskami bronicymi Warszawy przed bolszewikami, w 1921 r. zosta dowódc Grupy Operacyjnej Wojsk Litwy rodkowej i Grupy Operacyjnej "Bieniakonie". W 1928 r. zosta wiceministrem spraw wojskowych, a w 1931 r. Inspektorem Armii. By bliskim wspópracownikiem Marszaka Pisudskiego (w naszej galerii znajduje si oryginalna fotografia z 1933 r., na której widoczni s Marszaek Józef Pisudski i genera dywizji Daniel Konarzewski). Genera Konarzewski znany jest take jako wspótwórca stadionu "Legii" w Warszawie, poniewa to wanie on, jako szef Administracji Armii ("Legia" bya wówczas wojskowym klubem sportowym), w 1926 r. zdecydowa o budowie tego obiektu. Dwór Punanki nie zachowa si do naszych czasów - spon po II wojnie wiatowej. Na teren dawnego majtku prowadzi pikna aleja lipowa. Z budynków dworskich zachowaa si dawna stajnia-obora z XIX w., zbudowana z drewna, wzmocnionego kamieniem polnym. Na wzgórzu nad jeziorem Stawiszcze gen. Konarzewski wzniós w 1935 r. zachowan do dzi kaplic grobow. Wkrótce po tym zmar i zosta tu pochowany. Czesaw Noniewicz w swej ksice „Za Wilnem” przytacza opis uroczystego pogrzebu wojskowego gen. Konarzewskiego (zamieszczony pierwotnie w „Sowie” wileskim 9 kwietnia 1935 r.): „Na przystanku w Santoce zatrzyma si pocig. Orkiestra wojskowa odegraa marsza aobnego i na barkach oficerów zniesiono z aobnego wagonu trumn, potem zaczto wynosi wiece. Byy ich setki, zwraca uwag ogromny wieniec z ywych kwiatów z szarfami o barwach Virtuti Militari od Marszaka Józefa Pisudskiego, drugi o barwach narodowych od p. Prezydenta i kilka innych wspaniaych wieców z mimozy i czerwonych godzików (...) Na lawecie armatniej umieszczono trumn, na niej klinga obnaonej szabli i czapka generalska, kondukt ruszy i rozcign si dugi barwny w na przestrzeni jednego kilometra. Na przodzie sza orkiestra wojskowa, za ni posuwaa si powanie laweta zaprzona w 8 czarnych koni, potem szerok aw szed tum, szli oficerowie, delegaci od puków, szli najblisi krewni, szed lud, wolno posuway si wozy z wiecami i pojazdy za gomi. Kondukt posuwa si wród ciszy lenej, drog usypan na przestrzeni 5 km jedlin. Oddzia 150 saperów zbudowa prom na rzece i wasnymi rkoma wcign armat z trumn na pokad, gdy konie nie chciay i. Drugi prom, wasno p. Stabrowskiego, przewozi równie wiece i cz goci. Przed Balingródkiem spotka kondukt szwadron 23 puku uanów, który eskortowa trumn a do kocioa(...)". W kaplicy pochowano równie on generaa, a take tragicznie zmar córk, z któr wie si romantyczna, cho tragiczna historia, która w poowie l. 30-tych wstrzsna miejscow spoecznoci i pojawia si w opowiadaniach take dzi. Otó córka generaa zastrzelia si z pistoletu ojca (stao si wedug miejscowych relacji na mostku nad jeziorem), podobno z powodu nieszczliwej mioci do miejscowego ksidza. Wkrótce po tym zdarzeniu ksidza rzeczywicie przeniesiono do innej parafii. Kaplica Konarzewskich po II wojnie wiatowej zostaa zdewastowana, a groby zbezczeszczone najpierw przez armi radzieck, a potem miejscow ludno. W latach 90-tych zaoono wreszcie zamek w drzwiach wejciowych, uniemoliwiajc dostp do zdewastowanego wntrza kaplicy i dalsz profanacj zwok. W lipcu 2010 r. kolejny raz odwiedziem to miejsce, aby stwierdzi, e stan kaplicy uleg pogorszeniu - zaobserwowaem rozlege pknicia cian, na ich caej wysokoci, zarówno na zewntrz, jak i wewntrz obiektu. W zasadzie, wydawao si, i jedynie dach trzyma jeszcze w caoci bry budynku, inaczej, budowla po prostu by si rozjechaa, bo pknicia byy gbokie. Dodatkowo ciany i sufit-sklepienie, zarówno wntrza, jak i krypty grobowej kaplicy byy bardzo zagrzybione i zawilgocone, a tynk odpada patami. Kaplica zamknita bya na wcale nie przysowiowy, a rzeczywisty patyk, wetknity w sztab na drzwiach - nie byo ani zamka, ani kódki. Generalnie cao sprawiaa smutne, przygnbiajce wraenie gincego na oczach cennego zabytku - jednego z najcenniejszych w okolicach Podbrodzia, tym cenniejszego dla Polaków, e zwizanego z wan dla historii Polski postaci generaa Daniela Konarzewskiego. Wkrótce po lipcowej wizycie w Punankach, udao mi si zainteresowa spraw renowacji tej kaplicy polskie Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, któremu przekazaem dokumentacj fotograficzn z lipca 2010 r. dotyczc stanu technicznego kaplicy. W dniu 29 wrzenia 2010 r., dziki naszej inicjatywie, Punanki odwiedzia delegacja polskiego Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, która dokonaa ogldzin zabytku. Polscy specjalici zalecili zamontowanie na pkniciach cian wewntrz budynku szklanych pytek pomiarowych, aby sprawdzi, czy pknicia te si powikszaj w cigu kolejnych miesicy - gdyby pytki pky, oznaczaoby to, e ciany "pracuj", co byoby niekorzystne, gdy wymagaoby zastosowania technik stabilizacji gruntu, co znacznie zwikszaoby koszty ewentualnej restauracji zabytku. Pytki zostay zamontowane na przeomie padziernika i listopada 2010 r. W kwietniu 2011 r.,  podczas kolejnych odwiedzin Punanek, sprawdziem stan zamontowanych pytek, z których adna nie pka i wykonaem kolejn dokumentacj fotograficzn kaplicy. Wszystko wskazywao na to, e grunt pod budynkiem utabilizowa si i pknicia cian dalej si nie poszerzaj. W maju 2011 r. przekazaem fotografie i informacje do MKiDN. Spraw remontu kaplicy zainteresowaa si take polska Rada Ochrony Pamici Walk i Mczestwa. Niszczejca kaplica Konarzewskich nie podzielia na szczcie losu kaplicy Michaowskich w Zuowie, z której pozosta jedynie ceglany pagórek. Taki scenariusz do niedawna wydawa si by bardzo prawdopodobnym, ale ostatecznie renowacj i ratowaniem cennego zabytku zaj si gospodarz tego terenu - Samorzd Rejonu wiciaskiego, który wczy prace renowacyjne do Planu Strategicznej Dziaalnoci Samorzdu Rejonu wiciaskiego na lata 2013-2015, jako adaptacj dziedzictwa kulturalnego dla celów turystycznych, wykorzystujc przy tym unijny program wspierania i rozwoju obszarów wiejskich. Remont kaplicy ruszy wiosn 2013 r. Kiedy odwiedziem to miejsce w lipcu 2013 r., mia si ju ku kocowi, a zabytek odzyska dawny blask.  Fotoreporta, ukazujcy szczegóowo stan techniczny kaplicy Konarzewskich  w 2010 r. i w czasie remontu w 2013 r. czytelnik moe znale w naszej galerii. W dniu 11 listopada 2013 r. odbya si tu uroczysto ponownego powicenia kaplicy z udziaem wadz rejonu wiciaskiego, wadz Zwizku Polaków na Litwie, a take spoecznoci gminy maguskiej. Uroczysto uwietnia równie wnuczka gen. Daniela Konarzewskiego - p. Boena Kijewska z rodzin oraz przedstawiciele miasta Wgrów i powiatu wgrowskiego z Polski (fotoreporta z uroczystoci w Punankach mona obejrze w naszej galerii). Bdc w Magunach i Punankach warto odwiedzi wie Czerany (zwana te Czarany, lit. erėnai), pooon ok. 2 km na poudniowy-zachód od Magun. We wsi zachowaa si prawie kompletna zabudowa drewniana z przeomu XIX i XX w. – chaty i budynki gospodarcze – niestety dla wielu z tych budynków to ju ostatnie chwile istnienia, wic warto je zobaczy zanim ostatecznie znikn. Warto wiedzie, e we wsi, przed 1939 r. dziaaa jednoklasowa szkoa podstawowa, w której nauczycielkami byy Zofia Maciusowiczówna (1922 r.) i Maria Narkiewiczówna (1928 r.). W 1944 r. Czerany byy jedn z baz zaopatrzeniowych oddziaów Armii Krajowej, dziaajcych na tym terenie. W dniu 4 lipca 1944 r., niedaleko wsi doszo do potyczki zmierzajcej w stron Wilna (w ramach operacji "Ostra Brama") 4 Brygady AK „Narocz” por. Longina Wojciechowskiego „Ronina” z oddziaem niemieckim. Idc z Punanek mijamy po lewej stronie mae, ale urokliwe jezioro Woksztele (Vaukštelis), natomiast przy drodze Maguny – Czerany odpocz mona nad piknym jeziorem Rakowina (Kriauklė).
Z Punanek drog gruntow mona dotrze do osady Balingródek
(Balingradas), malowniczo pooonej wród lasów, nad Wili. Miejscowo otrzymaa obecn nazw na pocz. XIX w., kiedy staa si wasnoci rodu Baliskich, rezydujcych w dworze Punany, pooonym na drugim brzegu Wilii. Wtedy to zbudowano pierwsz wityni - cerkiew unick, na miejscu której w 1825 r. zbudowano istniejcy do dzi klasycystyczny murowany kosció. W 1857 r., w trakcie swej podróy krajoznawczej wzdu Wilii, Balingródek odwiedzi Konstanty hr. Tyszkiewicz i tak opisa osad w swej ksice "Wilija i jej brzegi": "Balingródek, dzisiaj dziedzictwo obywatela Turcewicza; jest to liche miasteczko na prawej stronie Wilij, na brzegu bardzo piasczystym, przerznitym maym strumykiem, któren tutaj do Wilij wpada, przez Ignacego Baliskiego zaoone (...) Przy tym maym, nic nieznaczcym strumyku, kilkanacie lichych maych domków ydowskich, nieforemnie bez szyku na piasku rozrzuconych, bez ogrodów, bez najmniejszej zielonoci, a w nich ubóstwo i ndza - oto jest wierny obraz owego, miasteczkiem zowicego si Balingródka. Wród tej ndzy na tyme samym piasku, bez najmniejszego ogrodzenia, jakby na pustyni jakiej, wznosi si koció murowany z kwadratow, niezbyt wysok, wie, od frontu po wierzchu nieotynkowany dotd (...) Za kocioem o kroków kilkaset jest plebania (...) na przeciwlegym za brzegu Wilij znajduje si dwór dziedziców tego miejsca". Jak wynika z opisu, miejscowo prezentowaa si wówczas niezbyt okazale. Po Powstaniu Styczniowym koció balingródzki zosta zamknity przez wadze carskie i zacz chyli si ku ruinie. W latach dwudziestych XX w. koció odremontowano (staraniem waciciela ssiedniego majtku Punany - Piotra Stabrowskiego), a ponownej konsekracji w 1928 r. dokona osobicie metropolita wileski - Romuald Jabrzykowski. Okoo 1926 r. wybudowano w Balingródku take Dom Ludowy, gdzie organizowano imprezy dla mieszkaców okolicznych wsi - by to drewniany budynek, przypominajcy dworek, z charakterystycznym drewnianym, kolumnowym gankiem, poprzedzajcym wejcie. Przed wojn przy kociele dziaay towarzystwa religijne jak: Katolickie Stowarzyszenie Modziey Mskiej i eskiej, Krucjata Eucharystyczna, Kóko ywego Róaca. Dziaa tu take chór kocielny pod kierownictwem organisty Henryka Millera (po agresji sowieckiej na Polsk 17 wrzenia 1939 r. wywieziony do Rosji, gdzie zmar prawdopodobnie w 1941 r.). Ówczeni proboszczowie balingródzcy to: ks. Kajetan Sufranowicz (1928-1935), ks. Antoni Kohutnicki (1935), ks. Józef Król (1935-1936), ks. Kazimierz Mitko (1936-?). Po wojnie koció by nieprzerwanie czynny i co ciekawe msze odprawiane byy w wikszoci po acinie a do poowy lat 90-tych XX w. W latach 2001-2002 witynia zostaa czciowo odnowiona - niestety tylko z zewntrz - w 2009 r. zrealizowano remont wntrza, a przede wszystkim dachu - wiba dachowa bya przegnia i grozia zawaleniem. Msze wite odprawiane s tu w jzyku polskim. W 1915 r. pod Balingródkiem toczyy si walki - w tej okolicy, jesieni 1915 r., przebiegaa linia frontu niemiecko-rosyjskiego, o czym przypomina stojcy obok kocioa pomnik polegych onierzy niemieckich z dat 1915. W pobliu kocioa znajduje si take cmentarz, na którym odnale mona groby onierzy Armii Krajowej, polegych w tych okolicach w 1944 r., m.in. grób partyzanta-onierza AK Henryka Woodki ps. "ada" z 1 Brygady Wileskiej AK (dowodzonej przez por. Czesawa Grombczewskiego ps. "Jurand"), polegego 22 kwietnia 1944 r. w bitwie pod Majkunami w okolicach Bujwidz (o czym wspomina Henryk Poszewiecki w swej ksice "Wspomnienia znad Wilii, Bujwidze"). W czasie II wojny wiatowej w okolicznych lasach dziaay oddziay partyzanckie Armii Krajowej m.in. synna 5 Brygada AK rotmistrza Zygmunta Szendzielarza - "upaszki", która m.in. w kwietniu 1944 r. koncentrowaa tu swoje oddziay przed atakiem na pocig niemiecki na linii Podbrodzie - yntupy oraz po walkach w Janiszkach, a w dniu 4 lipca 1944 r., pod Czeranami (ok. 2 km na pónocny-wschód od Balingródka) miaa miejsce potyczka wchodzcej wówczas w skad 2 Zgrupowania AK 4 Brygady AK „Narocz” por. Longina Wojciechowskiego „Ronina” z oddziaem niemieckim. Siy 2 Zgrupowania AK zmierzay w kierunku Wilna, aby tam wzi udzia w operacji „Ostra Brama” – próbie wyzwolenia Wilna przed wkroczeniem Armii Czerwonej. Na cmentarzu balingródzkim pochowany jest te prof. Ryszard Biehler (1875-1945) – lenik, profesor Uniwersytetu Poznaskiego, w l. 1918-1920 dziekan Wydziau Lenego SGGW (Szkoa Gówna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie), od 1921 r. inspektor Zarzdu Okrgowego Lasów Pastwowych w Wilnie, w l. 1924-1939 kierownik Zakadu Hodowli Lasu na Uniwersytecie Poznaskim. Prof. Biehler w okresie midzywojennym by wacicielem maego folwarku Porzecze, pooonego na przeciwlegym brzegu Wilii, w ssiedztwie Punan. Aresztowany przez wadze sowieckie w 1944 r. zosta wypuszczony z wizienia wiosn 1945 r. i wkrótce zmar. W 2015 r. grób prof. Biehlera zosta odnaleziony i odnowiony przez polskich naukowców z Katedry Uytkowania Lasu Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu, którzy umiecili na nagrobku pamitkow tablic. Z Balingródka do 2005 r. mona byo jedynie przeprawi si ódk - promem na drugi brzeg rzeki, aby zwiedzi interesujce miejscowoci: Punany i Bujwidze. Do niedawna okolica ta bya prawdziwym odludziem. W listopadzie 2005 r. oddano do uytku nowy most czcy Punany z Balingródkiem (do tej pory najblisza przeprawa przez Wili znajdowaa si w Niemenczynie, a przez ejmian w Podbrodziu i okolicach jeziora Iga (Pailgio) - w Druylach - aby si dosta np. do Bujwidz samochodem trzeba byo nadkada ok. 50 km - teraz jest to odlego 4 km). Jesieni 2007 r. zakoczono prace nad utwardzeniem dróg dojazdowych do mostu. Z Balingródka wracamy do Punanek, gdzie skrcamy na poudniowy wschód i po okoo 3 km docieramy do wioski Borejszuny zwanej te Barejszuny (Bareišiūnai), malowniczo pooonej wród jezior, w pagórkowatej okolicy. We wsi zachowao si kilka starych drewnianych domów, uwag zwraca szczególnie jeden stojcy na pagórku z adnym, rzebionym gankiem, zbudowany w l. 20-tych XX w. Z Borejszun idc na poudniowy zachód, przez las mona doj do Wilii w okolicach Bujwidz, a po przejciu wiszcego mostu, dotrze do samych Bujwidz. Niecay kilometr od Borejszun ley malownicze jezioro Karockie (Karackiai) - najwiksze i chyba najpikniejsze z 12 lenych jezior tej okolicy. Jest tu maa plaa i pomost, a take miejsce biwakowe. Latem mieszkacy okolicznych wiosek spdzaj tu czas wolny. Jezioro jest ze wszystkich stron otoczone lasami i bardzo czyste, w pobliu nie ma adnych zabudowa, cisza, spokój i oddalona o kilkaset metrów granica pastwa, któr wyznacza meandrujca wród lasów Wilia. Jest to jezioro polodowcowe, podobnie jak wszystkie inne na tym obszarze. Od Wilii oddziela je wysoki wa - morena uksztatowana przez lodowiec. Znad jez. Karockiego wyruszamy piaszczyst drog na pónoc, a nastpnie na pónocny wschód i po ok. 5 km docieramy do duej wsi Preny (Prienai), lecej tu przy granicy litewsko-biaoruskiej, przy ujciu rzeczki Booszanki do Wilii, która w tym miejscu zmienia sw nazw, stajc si rzek Neris. Teren z pagórkowatego i lesistego zmienia si nagle na paski i typowo rolniczy - dominuj pola i ki. Miejscowoci tej nie naley myli z miastem Prienai, pooonym nad Niemnem, w poudniowej czci Litwy.
Pocztki miejscowoci sigaj XVIII w. - naleaa wówczas do rodu Brzostowskich herbu Strzemi - w posiadaniu tej rodziny bya prawdopodobnie do trzeciego rozbioru Polski (ostatni waciciel - Micha hr. Brzostowski - starosta sdowy miski - wzmiankowany jest jeszcze w 1795 r.), w XIX w. wie naleaa do rosyjskich dóbr skarbowych, istniaa wtedy przy drodze do Podbrodzia karczma, która spalia si w kocu tego wieku razem z du czci wsi; mniej wicej obok tego miejsca stoi dzi przydrony drewniany krzy
. W czasie Powstania Styczniowego, wiosn i latem 1863 r. w okolicach Pren (koo przysióka Aloksa, obecnie po stronie biaoruskiej) kilkakrotnie przeprawiay si przez Wili oddziay powstacze, m.in. oddzia partyzancki Gustawa Czechowicza – jeden z najwikszych, dziaajcych wówczas w powiecie wiciaskim. Wedug spisu z 1873 r. wie posiadaa wówczas 114 mieszkaców. Przed 1939 r. miejscowo naleaa do parafii kiemieliskiej, na obszarze powiatu wiciaskiego woj. wileskiego. W okresie midzywojennym we wsi istniaa szkoa. Jak wspominaa najstarsza mieszkanka wsi - p. Helena Szukiewicz - bya to szkoa jednoklasowa, w której w l. 20-tych pracowali nauczyciele: Marszewicz i osieczko, a w l. 1930-1939 nauczycielk bya Eugenia Dlouhy (póniej Babicz). Spisy nauczycieli powiatu wiciaskiego z 1922 r. i 1928 r. wymieniaj ponadto nauczycieli: Piotr Szczemirski-dyrektor szkoy (1922 r.), Romuald Salkiewicz (1928 r.).  W 1934 r., z materiaów uzyskanych z rozbiórki dawnego niemieckiego drewnianego magazynu na zboe z czasów I wojny wiatowej, wybudowano tu now szko. Przed 1914 r. w Prenach prowadzono tajne nauczanie jzyka polskiego - mieszkacy wsi przywozili z Wilna nauczyciela, którego wasnym kosztem utrzymywali i ukrywali przed carsk policj w kolejno zmienianych domach, gdzie odbyway si tajne lekcje czytania i pisania po polsku (we wsi istniaa wówczas take szkoa rosyjska, do której mieszkacy bardzo niechtnie posyali swe dzieci). W 1938 r. wie liczya 85 domów i posiadaa 442 mieszkaców. W l. 1936-1943 sotysem w Prenach by Stanisaw Misiewicz, aresztowany przez Sowietów w 1944 r., zmar w wizieniu, prawdopodobnie w Wilnie. W 1938 r. we wsi zorganizowano równie oddzia Zwizku Strzeleckiego, którym dowodzi Pawe Kozakiewicz, polegy w kampanii wrzeniowej 1939 r. Po wojnie wiksza cz parafii wraz z kocioem w Kiemieliszkach znalaza si na terenie Biaoruskiej SRR, co nie przeszkadzao mieszkacom Pren uczszcza na msze do oddalonego zaledwie o 5 km kocioa kiemieliskiego, bo granica midzy republikami radzieckimi istniaa tylko na papierze. Po odzyskaniu niepodlegoci przez Litw w 1991 r. granic zaczto stopniowo uszczelnia i ogranicza ruch graniczny tak, e obecnie mae przejcie graniczne otwierane jest rzadko, gównie na wita Boego Narodzenia i Wielkanoc jedynie dla osób zameldowanych w tej gminie i posiadajcych specjalne zezwolenia. Zachowao si kilka drewnianych domów z pocztku XX w. Szczególnie interesujcy jest drewniany dom z 1931 r. o piknie rzebionych nadokiennikach i szczytach, stojcy przy budynku szkoy. W XIX i XX wieku istnia we wsi na obecnie granicznej rzeczce Booszance myn, nalecy do rodziny Wsowiczów, którego resztki zachoway si do dzi. Wikszo domów jest nowa, murowana, wybudowana w l. 70-tych. Znajduje si tu kocowy przystanek autobusu z Podbrodzia. We wsi jeszcze w latach 90-tych XX w. dziaay: szkoa podstawowa, przedszkole oraz dom kultury - wszystkie te placówki, likwidowane w kolejnych latach, obecnie s nieczynne. Dzieci z Pren, po zamkniciu szkoy podstawowej w niedalekich Magunach w 2014 r., pobieraj nauk w szkole podstawowej w Bujwidzach lub w gimnazjum w Podbrodziu. Jedyn placówk kulturalno-owiatow, jaka si tu jeszcze zachowaa, jest maa biblioteka. Znajduje si tu take punkt medyczny oraz sklep spoywczy. Miejscowo jest zamieszkana w wikszoci przez Polaków. Uwag zwracaj zadbane obejcia i domy, a take nocne owietlenie ulic, w niektórych obejciach zobaczy te mona drewniany lub murowany budynek zwany ani lub rusk bani - to miejsce suce zarówno do mycia, jak i spotka towarzyskich mieszkaców wsi i ich goci. Mimo regresu w kwestiach kulturalno-owiatowych (likwidacja szkoy, przedszkola i domu kultury), widoczna jest niewielka poprawa warunków ekonomicznych po wejciu Litwy do Unii Europejskiej (w porównaniu do okresu zastoju gospodarczego lat 90-tych XX w.) - pomogy tu take dopaty unijne dla rolników (cho niestety skorzystaa z nich tylko niewielka cz mieszkaców tych okolic) - ludzie sporo zainwestowali w wymian sprztu rolniczego i odnowienie gospodarstw, a take w ziemi, stopniowo zwracan tamtejszym Polakom. W czasach radzieckich istnia tu kochoz im. Przykaza Ilicza, jakie to byy jednak przykazania, nikt z mieszkaców nie wiedzia i nie potrafi nic powiedzie na ten temat. Kochoz ten - jeden z przodujcych w regionie - zawsze rywalizowa z ssiednim kochozem im. Adama Mickiewicza w Magunach. Dzi po zaoonym w 1949 r. kochozie pozostay smutne, rozpadajce si i zarastajce traw ruiny, stopniowo rozbierane przez mieszkaców wsi. O kochozie informowa take duy, pomalowany na zoto, medalion z profilem Lenina, przymocowany do duego gazu, umieszczonego przed budynkiem zarzdu kochozu. Okoo 1991 r. medalion zosta zdjty i such o nim zagin - do dzi pozosta tylko lad na kamieniu. Podobne lady pozostay na gazie, lecym przy drodze do Magun, na którym kiedy umocowana bya tablica z nazw kochozu. Do niedawna we wsi staa jeszcze niesamowita rozpadajca si stacyjka benzynowa z archaicznymi, rdzewiejcymi dystrybutorami, chyba jeszcze z l. 60-tych (w czasach radzieckich miejscowo leaa na ruchliwym szlaku Uciana - Malaty - Podbrodzie - wir - Postawy - Poock), obecnie take nie ma po niej ladu. We wschodniej czci wsi zachowa si natomiast stary cmentarz z XIX w. - obecnie s tam tylko mogiy ziemne i kilka krzyy. Na cmentarzu tym nie prowadzi si pochówków od czasów II wojny wiatowej. Najwaniejszym zabytkiem Pren jest jednak grodzisko prehistoryczne zwane przez miejscowych Wierszupk lub Wirszupk (z lit. "virš upės" - nad rzek), usytuowane na poudnie od wsi, na wysokim brzegu Wilii, o czym informuje ustawiony w l. 70-tych XX w. obelisk z tablic. Grodzisko jest ma wymiary 40 m dugoci na szczycie i 10 m szerokoci, znajduje si ok. 15 m nad poziomem rzeki. Miejscowa legenda gosi, e w tym miejscu sta niegdy koció, który zapad si pod ziemi i podobno czasem o pónocy mona tam usysze bicie dzwonów. Z Wierszupki roztacza si wspaniay widok na przeom Wilii, bardzo malowniczy w tym miejscu, a take na rozlege dorodne sosnowe lasy po stronie biaoruskiej - rzeka stanowi tutaj granic pastwa. Na zachód od grodziska odnaleziono resztki dawnej osady. Podczas przeprowadzonych w 1979 r. bada archeologicznych natrafiono na fragmenty ceramiki. Na wschód od Pren, w odlegoci 5 km, ju na terenie Biaorusi, ley dua wie - dawne miasteczko - Kiemieliszki z piknym drewnianym kocioem z XVIII w. Aby jednak do niego dotrze trzeba wróci do Wilna, a nastpnie przejecha przez przejcie graniczne Kotówka, a potem miejscowoci Michaliszki i Podolce. Zamiast 10 km (w obie strony) robimy wic ok. 300 km, a dodatkowo czekamy min. 1-2 godziny na granicy w kad stron. Miejscowo t opisuj osobno, jako e nie da si obecnie wczy jej do omawianej trasy turystycznej. Z Pren ruszamy wic piaszczyst drog na pónocny wschód wzdu granicy. Mijamy ostatni dom we wsi z numerem jeden, przypominajcy may dworek, z duym oszklonym gankiem - werand, starymi okiennicami i dachem naczókowym. Stoi po prawej stronie, w sadzie, nieco oddalony od drogi. Po lewej stronie w dali wida kp drzew - to resztki sadów - pozostaoci wsi Skajstaszyle (Skaistašilis). To smutny przykad kolektywizacji. Mieszkacom wsi po wojnie nakazano wstpi do kochozu. Poniewa odmówili wadze zastosoway represje, doprowadzajc do wyludnienia, cakowitego upadku i zniszczenia krnbrnej miejscowoci. Oprócz zdziczaej resztki sadów o tym, e bya tu kiedy wie przypomina tylko spróchniay, pochylony, zaronity krzy przydrony. W padzierniku 1944 r., pod Skajstaszylami, miaa miejsce potyczka grupy onierzy Armii Krajowej ze cigajcym j sowieckim oddziaem NKWD. W walce zgino wówczas czterech onierzy AK o nazwiskach: Alochno, Wierzbicki, Fiodorowicz, Pietrusewicz. W okolicach Skajstaszyl odkryto pokady torfu, wydobywanego obecnie na du skal. Na pónocny wschód od dawnej wsi, w lesie znajduje si malownicze jeziorko zwane obecnie Skajstaszylskim (Skaistašilė), a dawniej Dziatowina lub Dzicio. Dotrze do niego bardzo trudno, otoczone bagnami, jest rajem dla dzikiego ptactwa i myliwych - spotka tu mona m.in. cietrzewia o charakterystycznym ubarwieniu dla którego warto tu przyby wiosn, aby o wicie posucha wspaniaego koncertu - tokowania cietrzewi.
Wracamy na gociniec, aby wkrótce dotrze do wsi Andrukiace
zwanej te Andrukace (Andriukėnai). We wsi zachowao si kilka starych drewnianych chat z przeomu XIX i XX w. Najstarsza chaupa z k. XIX w. znajduje si tu przy wjedzie do miejscowoci, po lewej stronie. Wikszo mieszkaców wsi to Polacy, niektórzy nosz nazwisko Andrukianiec. Na skraju osady wznosi si wiea obserwacyjna stray granicznej, górujca nad okolic. Przed 1939 r. we wsi dziaaa jednoklasowa szkoa podstawowa, w której nauczycielk bya m.in. Zofia Sylwanowiczówna (1922 r.). W 1938 r. wie liczya 26 domów i posiadaa 111 mieszkaców. Ruszamy dalej, mijamy po lewej stronie d. zacianek Weble, gdzie zachowao si kilka piknych chat z przeomu XIX i XX w. i wkrótce wchodzimy w las. Mijamy drog, odchodzc w prawo w stron granicy - prowadzi do dawnego majtku Boosza (Baluoša), stanowicego w XVIII w. wasno Pakoszów, nastpnie Przesieckich, w XIX wieku nalecego do Koszczyców, a od ok. 1831 r. do rodziny Przemienieckich herbu Drzewica. Przemienieccy w XVIII w. byli wilesk rodzin kupieck. Jeden z jej przedstawicieli - Nikodem Przemieniecki (1740-1808) - w latach 1786-1808 by burmistrzem Wilna, w 1790 r. zosta nobilitowany (nadany herb Drzewica), co potwierdzi sejm grodzieski w 1793 r. Majtek w Booszy kupi prawdopodobnie jeden z jego synów - Antoni lub Benedykt. Wnuk Nikodema Przemienieckiego - równie Nikodem (1808-1859, syn Benedykta) - w 1833 r. wylegitymowa si ze swojego szlachectwa, potwierdzajc je wpisem do ksig szlachty guberni wileskiej. Przemienieccy byli wacicielami Booszy przynajmniej do I wojny wiatowej. Na pocztku XX w., jako waciciele, wzmiankowani s Ewa Przemieniecka i Wadysaw Przemieniecki (syn Nikodema). W tym czasie majtek by ju podzielony - cz naleca do Przemienieckich funkcjonowaa pod nazw Stara Boosza, natomiast druga cz pod nazw Nowa Boosza naleaa do rodziny Uszackich, którzy byli jej wacicielami take w dwudziestoleciu midzywojennym. Teren majtku znajduje si ju za granic, po stronie biaoruskiej. Dwór nie zachowa si do naszych czasów, z zabudowa dworskich przetrwaa jedynie dawna lodownia. Pozostay take resztki parku dworskiego, widoczne z litewskiej strony. Po stronie litewskiej take, tu przed granic (kilkadziesit metrów), zachowa si natomiast ciekawy zabytek. Jest to samotny granitowy pomnik-obelisk, powicony Nikodemowi Przemienieckiemu - wacicielowi Booszy w XIX w., zm. w 1859 r. i jego onie Emilii zm. w 1847 r., pochowanych w tym miejscu. Obelisk jest w dobrym stanie. Wieczcy go niegdy eliwny krzy zosta uamany, ale pozostawiono go obok pomnika. Przy okazji warto doda, e w XVIII i XIX w. w Booszy istniaa drewniana kaplica, zbudowana przez Kazimierza Pakosza ok. po. XVIII w., rozebrana prawdopodobnie na pocz. XX w. W okresie midzywojennym dziaa w Booszy nieistniejcy dzi myn wodny nalecy do rodziny Wsowiczów, a take dwuklasowa szkoa podstawowa, w której nauczycielkami byy m.in. Zofia Sylwanowiczówna i Helena Liukowska (1928 r.). W czasie II wojny wiatowej na tym terenie operoway oddziay partyzanckie AK, m.in. w kwietniu 1944 r. poczone oddziay 4 i 5 Brygady AK z sukcesem przeprowadziy akcj rozbicia rekwizycyjnej kompanii niemieckiej cigajcej kontyngenty rolne w okolicznych wsiach. Teren na którym stoi pomnik Przemienieckich naley do pasa nadgranicznego, gdzie przebywa mona jedynie majc specjalne zezwolenie stray granicznej. Wracamy wic na trakt i po chwili wychodzimy z lasu, docierajc do zacianka Dolniki (Dalininkai). Trzeba doda, e zim tras Preny-Dolniki mona pokona jedynie saniami. Którego wieczora, po "paru gbszych", wracajc z wizyty u rodziny, zakrceni w skóry i koce, ze piewem na ustach jechalimy kusem saniami t drog, wraenia s niesamowite. Dolniki to dzi may przysióek - kilka drewnianych domów, otoczonych piknymi lasami, nad graniczn rzeczk Booszank. "Sownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów sowiaskich" podaje, e w 1866 r. by to folwark z 3 budynkami mieszkalnymi (zapewne dwór i zabudowania dworskie), w których zamieszkiway 22 osoby. Na pocz. XX w. i w dwudziestoleciu midzywojennym wacicielami miejscowego majtku bya rodzina Rudziskich. Dwór nie zachowa si do naszych czasów - zosta rozebrany w l. 60-tych XX w. By to drewniany budynek o wymiarach 18,5m x 9,5m x 3m, kryty dachówk, zbudowany okoo 1850 r. Niemiecka lustracja majtku z 1943 r. wykazaa, e ju wtedy dwór by w zym stanie technicznym. Cech charakterystyczn dworku by czterokolumnowy ganek poprzedzajcy gówne wejcie oraz tradycyjny dwutraktowy ukad pomieszcze. Do zabudowa dworskich naleay take: czworaki, chlew, obora, stajnia, obowizkowa na tych terenach ania - wszystkie drewniane kryte strzech, a take drewniany magazyn - lamus kryty dachówk. Dwór otacza may - 1 hektarowy park oraz 1,5 hektarowy sad. Dzi po sadzie nie ma ladu, a dawny park przypominaj jedynie: stary blisko dwustuletni db oraz kilka starych lip rosncych przy trakcie do Gasparyszek. W cieniu starych lip w 1999 r. ustawiono drewniany krzy z ma kapliczk. W 2018 r. krzy ten, bdcy ju w zym stanie, zosta zastpiony przez nowy ozdobny krzy ze stali, ufundowany przez Piotra Pietkiewicza, a wykonany przez miejscowego mistrza kowalskiego Tadeusza Szadziaca. Obok ustawiono drewniane aweczki, skd roztacza si pikny widok na okoliczne pola i lasy. W dniu 17 sierpnia 2018 r., we wsi, odbya si uroczysto powicenia krzya przez proboszcza parafii podbrodzkiej ks. dr Wodzimierza Soowieja. Przez Dolniki i Boosz przebiega dawny gówny trakt handlowy tych okolic Uciana - Malaty - Podbrodzie - wir (trakt ten na tarasie naszej wycieczki porzucilimy w Kaczunach). Latem 1831 r. wanie t drog przechodziy idce od Podbrodzia w stron Kiemieliszek i Michaliszek oddziay powstacze gen. Dembiskiego zmierzajce okrn drog ze mudzi przez Wileszczyzn, Nowogródczyzn, Grodzieszczyzn, Podlasie i Mazowsze do Warszawy. Z Dolnik ruszamy na pónoc drog gruntow i wkrótce wchodzimy w las. Lasy w tej okolicy s mieszane, ze zdecydowan przewag drzew liciastych, rosn na podmokych, bagnistych terenach i nazywane s rojstami. Bez przewodnika lepiej si nie zapuszcza w nie gbiej, stanowi za to wymarzone miejsce dla myliwych, czasem si tu pojawiajcych, jak równie mogyby by bardzo ciekawe dla amatorów bezkrwawych owów - fotografujcych przyrod. Niektóre miejsca s wrcz idealne dla obserwatorów przyrody, a blisko granicy i brak wikszych skupisk ludzkich sprawiaj, e do licznie wystpuj tu takie gatunki zwierzt jak np. wilki, dziki, osie, jelenie, sarny, lisy, czy bobry. Tamy i siedliska bobrów zwane eremiami mona czasem wypatrzy na jakiej maej lenej rzeczce czy kanale. Piciokilometrowa droga do Gasparyszek zwanych te Gasperyszkami (Gaspariškiai) biegnie przez prawie bezludn okolic. W Gasparyszkach w XIX w. istnia dwór, a w 1863 r. waciciel miejscowego majtku Edward Bortkiewicz bra udzia w Powstaniu Styczniowym; sam majtek by baz zaopatrzeniow powstaców (aresztowany za udzia w powstaniu Antoni Paukszta na przesuchaniu zezna, e do majtku Gasperyszki przychodzili powstacy, którzy czytali tamtejszym wocianom manifesty Rzdu Narodowego). W kwietniu 1863 r. Bortkiewicz zostaje aresztowany, osdzony i skazany na wygnanie do gubernii Tomskiej z pozbawieniem praw i konfiskat majtku. Przed 1939 r. istniaa tu jednoklasowa szkoa podstawowa, w której nauczycielk bya m.in. Helena Jeliska (1928 r.). Dawniej dua wie, zostaa wyludniona po II wojnie wiatowej. Zachowao si tu jednak kilka interesujcych drewnianych domów z pocz. XX w., m.in. dom z rzebionymi nadokiennikami oraz stary drewniany lamus-gumno przy drodze do Dolnik. W Gasparyszkach skrcamy na zachód, mijamy kilka domów i drewniany krzy stojcy w centrum wsi, któr wkrótce opuszczamy i po okoo 2 km, po drodze mijajc skrzyowanie z drog do wsi Szylele (Šileliai) i samotnie stojcy przy drodze zabytkowy dom i lamus z pocz. XX w. docieramy do dawnego majtku i wsi Skirlany (Skirlėnai). W XVIII w. i na pocz. XIX w. tutejszy majtek by wasnoci Soroków z niedalekiego Sorokpola, a nastpnie, a do 1939 r. rodziny Poaryskich, którzy prawdopodobnie w k. XIX w. lub na pocz. XX w. wybudowali tu drewniany dwór, widoczny na fotografii z 1938 r. w naszej galerii. Dwór posiada dwutraktowy ukad pomieszcze, dach naczókowy i czterokolumnowy, drewniany ganek. Po 1945 r. dwór zamieszkiway dwie rodziny, a po wyprowadzeniu si jednej z nich, lew cz budynku rozebrano i do dnia dzisiejszego zachowaa si tylko prawa poowa dworu, a w miejscu ganku zbudowano drewnian werand. Od drogi z Gasparyszek i przydronego krzya do dworu prowadzi zabytkowa aleja klonowa. Okoo 50 m na poudnie od dworu natrafiamy na ciekawy zabytek - drewniany dom z przeomu XIX i XX w. - jeden z najstarszych w tej okolicy. Budynek jest duych rozmiarów, ma wysoki czterospadowy dach, a wejcie poprzedza may ganeczek. Dach budynku kryty pierwotnie gontem, obecnie pokrywa papa, spod której wyziera gdzieniegdzie stare gontowe poszycie. Niestety stan obiektu jest zy i chocia waciciele zapowiadaj rychy remont, to by moe s to ostatnie chwile tego zabytku - warto wic pospieszy si, aby go zobaczy. Ze Skirlan wirowo-piaszczystym traktem ruszamy na zachód, po kilkuset metrach droga gówna odchodzi na pónoc, a my, skrcajc z niej w boczn poln drog, trzymamy si wci zachodniego kierunku, który nastpnie, zmienia si na poudniowy. Po ok. 2 km liczc od Skirlan, docieramy do wsi Zaciszki (Zatiškės). We wsi zachowaa si drewniana zabudowa z pocz. XX w. oraz ciekawy zabytek - ukryta w kpie drzew, na zachód od wsi, kapliczka-pomnik z 1922 r., zbudowana przez Antoniego Jurgielaca z Podbrodzia. Inn atrakcj tej miejscowoci s pikne widoki, roztaczajce si dookoa wsi, m.in. widok na niedalekie Korkoyszki. Z Zaciszek moemy dotrze do Kaczun i szosy Podbrodzie-Preny lub wróci przez Skirlany w stron Gasparyszek i ok. 500 m przed wsi skrci na pónoc, aby po ok. 2 km dotrze do duej miejscowoci Powiewiórka (Pavoverė), lecej przy szosie Podbrodzie-wiciany. Wie w XVIII w. bya wasnoci Soroków i nazwana od ich nazwiska Sorokpolem. Przed 1939 r. dziaaa tu szkoa podstawowa, w której nauczycielem by m.in. Micha ukaszewicz. W 1938 r. Powiewiórka liczya 26 domów i posiadaa 149 mieszkaców, a ssiadujcy ze wsi majtek Sorokpol posiada 4 budynki, w których mieszkao 45 osób. Gównym zabytkiem i ozdob Powiewiórki jest drewniany koció p.w. w. Kazimierza zbudowany w 1774 r. W kociele tym 15 grudnia 1867 r. zosta ochrzczony Józef Pisudski - przyszy Marszaek Polski, urodzony w pobliskim Zuowie. Zachowaa si oryginalna chrzcielnica z XVIII w. uyta take do chrztu Marszaka. W chórze nad wejciem wisi ozdobna tablica z l. 30-tych XX w. take upamitniajca to wydarzenie. Zgodnie z relacj p. Janusza Mackiewicza, tablica ta zostaa ufundowana przez rodzin Mackiewiczów, przed 1939 r. zamieszka w zacianku Wincentowo (obecnie Vincentavas) k. Zuowa. We wntrzu wityni uwag zwracaj neogotycki otarz gówny z XIX w., osiemnastowieczne obrazy "w. Franciszek" i "w. Antoni", dziewitnastowieczna malutka drewniana ambona oraz mae organy równie z XIX w. Wejcie na teren kocielny poprzedza murowana brama z XIX w., a do samej wityni czterosupowy drewniany ganek z daszkiem. Obok kocioa znajduje si drewniana dwukondygnacyjna dzwonnica z 1875 r. z trzema osiemnastowiecznymi dzwonami. Koció powiewiórski czsto odwiedzaj polskie wycieczki. W okresie luty 2008 r.-padziernik 2009 r. widnica k. Wrocawia - miasto wspópracujce z rejonem wiciaskim - zorganizowaa zbiórk pienidzy na remont powiewiórskiego kocioa. W najgorszym stanie by gontowy dach wityni, który przykryty eternitem, zbutwia i zacz przecieka. Akcj miasta widnicy wsparo wielu prywatnych darczyców, a take dofinansowao polskie Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Kuria Wileska. Jesieni 2009 r. rozpoczto remont - w padzierniku i listopadzie spróchniay gont zdarto i czciowo pooono nowe gontowe poszycie - pierwsza cz prac remontowych zostaa zakoczona przed witami Boego Narodzenia 2009 r. Dlasze prace prowadzone byy wiosn 2010 r. i zakoczyy si w kwietniu 2010 r. Obecnie, zarówno koció, jak i dzwonnica posiadaj ju nowy gontowy dach. Na przykocielnym cmentarzu odnale mona nagrobek Wincentego Czerwiskiego (zm. w 1855 r.) - Sekretarza Sdu Powiatowego Wilkomierskiego, a nieco dalej, na cmentarzu parafialnym, ciekawy nagrobek Witolda Szczemirskiego - onierza Wojska Polskiego z 13 Puku Uanów, polegego w bitwie pod Niemenczynem 19 padziernika 1920 r., w czasie walk polsko-litewskich o Wileszczyzn. Obok kocioa uwag zwraca drewniany dom z przeomu XIX i XX w., z rzebionym gankiem i nadokiennikami, latem toncy w zieleni i kwiatach. Zabytkowych drewnianych domów zachowao si tu kilka, z których jeden stoi przy szosie do wician. Inn ciekawostk jest fakt, e we wsi i okolicach mieszkaj potomkowie rosyjskich staroobrzdowców zwanych starowierami, którzy w XVII w. nie uznali reform przeprowadzonych w Prawosawiu przez patriarch Nikona, odczyli si od rosyjskiego kocioa prawosawnego i uciekajc przed przeladowaniami wadz carskich osiedli w dawnym Wielkim Ksistwie Litewskim. Wyróniali si m.in. przestrzeganiem surowych zasad i nakazów religijno-obyczajowych, np. nie wolno im byo pi alkoholu, czy pali tytoniu, suy w wojsku, a take wygldem - mczyznom nie wolno byo goli bród. Do prac polowych nie uywali sprztu zmechanizowanego, stosujc jedynie tradycyjne, archaiczne narzdzia. W Powiewiórce znajduje si obecnie stranica graniczna, kontrolujca granic litewsko-biaorusk w tym rejonie. Z Powiewiórki mona wróci autobusem do oddalonego o 5 km Podbrodzia lub zwiedzi jeszcze pooony 10 km na wschód Zuów (Zalavas). Do Zuowa mona dotrze wygodn szos Podbrodzie-wiciany, pomijajc jednak kilka ciekawych miejscowoci, lecych kilka kilometrów na poudnie od szosy. Warto wic porzuci wygodn asfaltow drog i wyruszy z Powiewiórki na poudniowy-wschód, wirowo-piaszczystym traktem, w stron zacianka Szymonowo (Simanavas) - cichego zaktka, malowniczo pooonego wrod lasów. Okoo kilometra za Szymonowem trafiamy do wsi Piorki (Piorkos), w której zachowao si kilka drewnianych domów z pocz. XX w. Inna atrakcj tej miejscowoci jest czyste i spokojne jezioro Piorki (Piorkų). Nad jeziorem, tu przy drodze jest dobre zejcie do wody i miejsce na biwak. Po odpoczynku, tym samym traktem, kierujemy si dalej na wschód, w stron granicy z Biaorusi i wkrótce docieramy do przysióka Okolonia (Akolionija), pooonego równie nad jeziorem o nazwie Szkejmis (Skeimis), gdzie obejrze mona opuszczony stary drewniany dom z pocz. XX w. Zarówno Szymonowo, Piorki, jak i Okolonia to bardzo mae miejscowoci, liczce po kilkunastu mieszkaców kada - cisza, spokój i pikne krajobrazy, to atuty tych okolic. Zbliajc si do Zuowa mijamy zacianek Wincentowo (Vincentavas) z drewnian zabudow z pocz. XX w. i po ok. 1 km jestemy w dawnym majtku Zuów (Zalavas), w którym w 1867 r. urodzi si Józef Pisudski - przyszy Marszaek Polski, a take jego bracia: znany dziewitnastowieczny etnograf - Bronisaw Pisudski (ur. w 1866 r., zm. w 1918 r. w Paryu), który po zesaniu na Syberi (za udzia w zamachu na cara Aleksandra III) przez 15 lat bada yjce tam plemiona, Jan Pisudski (ur. w 1876 r., zm. w 1950 r. w Londynie) - prawnik, w 1922 r. pose na Sejm Wileski, nastpnie przed 1939 r. pose na Sejm RP, wicemarszaek Sejmu, minister Skarbu RP i wiceprezes Banku Polskiego (wicej informacji na temat Jana Pisudskiego w naszej galerii "Znani i zasueni obywatele powiatu wiciaskiego") oraz Adam Pisudski (ur. w 1869 r., zm. w 1935 r.) - przed 1939 r. wiceprezydent Wilna i senator RP. Majtek w XIX w. by wasnoci Michaowskich, a nastpnie Billewiczów (w 1856 r., na skutek dziaów rodzinnych, przypad maoletniej wówczas Marii Billewiczównie - przyszej matce Marszaka Pisudskiego). W 1863 r. poprzez maestwo Marii Billewiczówny z Józefem Wincentym Pisudskim przeszed do rodziny Pisudskich. W czasie Powstania Styczniowego 1863 r. jeden z pierwszych polskich oddziaów partyzanckich w powiecie wiciaskim zosta zorganizowany wanie w Zuowie ju pod koniec stycznia 1863 r. (pod dowództwem Feliksa Wysoucha i Buchowieckiego), a sam majtek by jednym z waniejszych lokalnych orodków powstania. Drewniany dwór Pisudskich nie zachowa si do naszych czasów - spon w lipcu 1875 r., wraz z wiksz czci zabudowa dworskich - do dzi pozostay tylko piwnice i podmurówka (budynek mia wymiary 29,15 m x 14,55 m). Pisudscy sprzedali majtek w 1882 r. W 1892 r., Zuów kupi Rosjanin Klimow, a nastpnie od niego majtek odkupi inny Rosjanin - kapitan Kuronosow, który mieszka tu do 1915 r. Po I wojnie wiatowej i ustaleniu granic Polski, majtek sta si wasnoci polskiego Skarbu Pastwa. Latem, jesieni i zim 1933 r. przebywa w Zuowie malarz Zenon Kononowicz (ur. 1903, zm. 1971), który namalowa tam ok. 200 pejzay okolic Zuowa, a take portrety mieszkaców tej miejscowoci. We wspomnieniach tak opisywa ostatni, niezbyt komfortowy odcinek podróy - ze stacji kolejowej w Podbrodziu do zuowskiego majtku: "Droga, któr trzeba przeby fur te 15 km - zanotowa - miejscami po prostu jest niemoliwa i wygodni klby na pewno, potukszy sobie mocno siedzenie na takiej furze o cikich masywnych koach. Lecz ja, przyzwyczajony do wszystkiego, nie odczuwaem ani zej drogi, ani gorszej jeszcze fury. W drodze do Zuowa nie syszaem nawet, co mi wonica opowiada. Ca uwag moj pochania pikny widok, jaki roztoczy si przede mn, gdy wyjechalimy za miasteczkiem Podbrodziem na trakt duy, który wiedzie od Podbrodzia do wician i het jeszcze dalej". Kononowicz zachwyci si malowniczymi krajobrazami okolic Podbrodzia i Zuowa, a take mieszkacami tej ziemi, jak póniej wspomina: "Dla mnie [Zuów] by i jest najpikniejszym zaktkiem natury, jaki kiedykolwiek widziaem. A przecie znam do duo miejscowoci, jak Anticolo-Corado, Cervara, Subiaco z okolicy Rzymu, albo Fiesole, znana wszystkim miejscowo koo Florencji, albo te pikne krajobrazy poudniowej Francji. Nie ma wprawdzie w Zuowie cukierni, sal dancingowych, kabaretów - nie ma, nie byo i nie bdzie, jak równie nie ma codziennych zjadaczy chleba, którzy w Zuowie nie mog znale nic nadzwyczajnego i godnego uwagi, lecz jest tam ycie pene prostoty i szczeroci obyczajów, ycie pracy, ycie ksztacce ducha". Wystawa dzie Zenona Kononowicza zostaa otwarta w duej sali warszawskiego Instytutu Propagandy Sztuki 15 marca 1934 roku - artysta zaprezentowa tam m. in. obrazy "Jesie w Zuowie", "Wierzby nad Mer", "Powiewiórka w dzie witeczny", "Jezioro Piorun w czasie deszczu". Kononowicz udokumentowa na pótnie take m. in. kaplic Michaowskich oraz zabudowania dawnego majtku Pisudskich. Pótna z cyklu "Pejzae zuowskie" zostay wówczas bardzo ciepo przyjte przez krytyków sztuki, o czym wiadczyy opublikowane recenzje, w wikszoci bardzo pochlebne. W 1934 r. Zwizek Rezerwistów zakupi od Skarbu Pastwa resztówk pozosta z dawnego majtku Pisudskich z zamiarem zwrócenia jej Marszakowi. Po mierci Marszaka w 1935 r. powstay plany zaoenia w tym miejscu jego muzeum - zaznaczono specjalnie przygotowanymi granitowymi blokami zarys fundamentów dworku, uporzdkowano i obsadzono okoliczny teren drzewami i krzewami dekoracyjnymi - kompozycja architektoniczna, widoczna na fotografii z 1937 r., zostaa zrealizowana w l. 1936-1937 wedug projektu prof. Romualda Gutta. W ramach dodatkowych prac porzdkowo-budowlanych m.in. gruntownie zrekonstruowano budynek dawnej oficyny-piekarni z 1818 r. (w której urzdzono muzeum, wietlic i czytelni dzie Marszaka - obecnie istniejca tzw. oficyna), wyremontowano budynek szkoy, zbudowano oficyn mieszkaln, wzmocniono i odbudowano budynek lodowni, dokonano remontu parterowej czci dawnej gorzelni, wyremontowano drog dojazdow do majtku (od strony drogi wiciaskiej), wybudowano now stacj kolejow Zuów (na linii Podbrodzie-Królewszczyzna - obecnie stacja ta nie istnieje - do dnia dzisiejszego zachoway si jedynie pozostaoci przedwojennej posadzki dawnego dworca kolejowego). W dniu 10 padziernika 1937 r. prezydent RP Ignacy Mocicki zasadzi w miejscu urodzenia Marszaka pamitkowy db, rosncy tu do dzi. W naszej galerii mona obejrze fotografie, ukazujce uroczysto zasadzenia dbu przez Prezydenta Mocickiego w 1937 r. oraz jak wyglda db Marszaka Pisudskiego okoo 1939 r. Po 1945 r. kompleks architektoniczny zosta zniszczony przez wadze sowieckie, a na terenie majtku zlokalizowano sowchoz. W 1993 r. sprowadzeni z Polski specjalici dokonali analizy gruntu i ogldzin drzewa, które zatruwane ciekami z pobliskich zabudowa byego sowchozu, zaczo chorowa. Grupa polskich specjalistów oczycia i zabezpieczya uszkodzenia na pniu i konarach. Zamontowano wówczas take metalowe ogrodzenie z inicjaami JP, istniejce do dzi, wykonane przez onierzy 1 puku z Wesoej pod Warszaw. Akcja ratowania dbu zuowskiego zostaa opisana w ksice Andrzeja Firewicza "Litwa po raz drugi". Obecnie drzewem opiekuj si miejscowi Polacy i harcerze, a co roku w polskie wita pastwowe, gównie 11 Listopada odbywa si tu uroczyste zoenie kwiatów z udziaem przedstawicieli Ambasady RP w Wilnie. W listopadzie 2005 r., dziki inicjatywie miejscowych Polaków, w ssiedztwie dbu ustawiono i uroczycie odsonito pomnik z napisem upamitniajcym Marszaka. W uroczystoci, któr uwietni wystp zespou "Mazowsze", wzili udzia m.in. Konsul Generalny RP na Litwie oraz Przewodniczcy Zwizku Polaków na Litwie. W kolejnych latach sukcesywnie uporzdkowano ponad 4-hektarowy teren wokó dbu Marszaka Pisudskiego, stanowicy od niedawna wasno Zwizku Polaków na Litwie, m.in. rozebrano cz ruin dawnego sowchozu, szpeccych adn okolic - niestety, w nieco dalszej odlegoci od uporzdkowanego miejsca urodzenia Marszaka, nadal strasz, "witajc" turystów, szkielety posowchozowych ferm i magazynów.  Od 2009 r. Zwizek Polaków na Litwie prowadzi take zbiórk pienidzy na realizacj projektu rewitalizacji Zuowa, w ramach którego planowane jest m.in. wybudowanie pomnika Marszaka, cho jak si wydaje, niestety porzucono ide wiernego odtworzenia kompozycji architektonicznej prof. Gutta z 1937 r., która doskonale harmonizowaa z malownicz okolic i zabytkowymi budynkami majtku Pisudskich. W dniu 2 maja 2012 r., Stowarzyszenie "Wspólnota Polska", wspierajc dziaania Zwizku Polaków na Litwie, rozpoczo ogólnopolsk zbiórk pienidzy na ratowanie Zuowa w ramach akcji "Zuów - Miejscem Pamici Narodowej". W precesie przygotowywania nowej kompozycji architektonicznej stworzona zostaa m.in. Aleja Pamici ze stelami i towarzyszcymi im dbami piramidalnymi, upamitniajcymi wane wydarzenia w historii Polski oraz wybitnych przedstawicieli narodu polskiego. W kwietniu 2017 r., z inicjatywy litewskich entuzjastów historii regionu, w Zuowie, na posesji prywatnej, przylegajcej do terenu podworskiego, odsonito pomnik upamitniajcy Bronisawa i Józefa Pisudskich, w jzyku litewskim. Z dawnych zabudowa dworskich zachowaa si drewniana obszerna oficyna z 1818 r., z dachem naczókowym, krytym eternitem, pooonym na przedwojenny gont, a take ceglane przyziemie dawnego lamusa-wdzarni z 1872 r. (dla porównania w naszej galerii zamiecilimy pocztówk przedstawiajc budynek lamusa-wdzarni ok. 1935 r.). Z szosy na teren dawnego majtku prowadzi stara brukowana droga, pamitajca jeszcze czasy Pisudskich. Do II wojny wiatowej w ssiedztwie zabudowa dworskich stay jeszcze ruiny gorzelni i drodowni, wybudowanych w 1872 r. przez Józefa Wincentego Pisudskiego - ojca Marszaka. Budynki te, dzi nie istniejce, mona zobaczy na pocztówce z 1938 r. Do 1939 r., w Zuowie dziaaa szkoa powszechna, ulokowana w dawnym budynku suby dworskiej, który równie nie zachowa si do naszych czasów - w szkole zuowskiej pracowali wówczas nauczyciele m.in. Adam Skokowski (1922 r.), Roman Maszczyk (1928 r.). Ciekawostk jest fakt, e przed 1939 r., na terenie dawnego majtku Pisudskich sta krzy upamitniajcy Powstanie Styczniowe 1863 r. - zosta zniszczony prawdopodobnie po II wojnie wiatowej. Przy nieczynnej ju stacyjce kolejowej, w lesie, przy dawnym nasypie kolejowym nieistniejcej ju linii Podbrodzie-Królewszczyzna, po drugiej stronie szosy Podbrodzie-wiciany mona odnale resztki dawnej kaplicy grobowej Michaowskich z 1831 r. Na pocztku XXI wieku  byy to ju tylko dolne fragmenty cian i bezadna kupa cegie, stopniowo rozbierane przez mieszkaców okolicznych wsi. Zgodnie z relacj p. Janusza Mackiewicza, który odwiedzi Zuów w 1971 r., kaplica Michaowskich zbudowana bya w stylu klasycystycznym, na planie czworoboku, murowana z cegy, nakryta dachem dwuspadowym; w fasadzie zwieczonej frontonem znajdowao si wejcie do kaplicy obramowane 2 kolumnami przyciennymi, otwory okienne byy prostoktne, bez opasek. W 1971 r. kaplica jeszcze staa, a obok niej znajdoway si dwie puste trumny oraz kamienna prostoktna tablica nagrobna z nieczytelnymi inskrypcjami w 7 rzdach - p. Mackiewiczowi udao si jedynie odczyta, e bya ona powicona prawdopodobnie Joachimowi Michaowskiemu (ur. w 1744 r., prapradziadek Marszaka Józefa Pisudskiego), choremu wiciaskiemu, zmaremu w 1831 r. Wiadomo te, e w kaplicy tej pochowano on Joachima Michaowskiego - Ludwik z Taraszkiewiczów Michaowsk (zm. w 1838 r.) oraz ich modszego syna - Wiktora (zm. w 1858 r.). W sierpniu 2011 r., kiedy kolejny raz odwiedziem to miejsce, kupa cegie bya ju pagórkiem poronitym traw i sporymi drzewkami - miejsca tego nie odwiedza nikt, moe za wyjtkiem tutejszych "czcicieli Bachusa", po których we "wntrzu" dawnej kaplicy, czyli na szczycie pagórka, odnale mona butelki po trunkach rozmaitych. Kilkaset metrów dalej realizowany jest projekt majcy na celu utrwalenie pamici o Marszaku Józefie Pisudskim - rewitalizacja Zuowa - moe i to miejsce - ruiny kaplicy - gdzie pochowani zostali prapradziadkowie Marszaka, mogoby zosta uporzdkowane i oznaczone np. poprzez postawienie krzya, czy skromnej tablicy informacyjnej. Fotografie ukazujce aktualny stan tego zabytku czytelnik znajdzie w naszej galerii: "Zuów - ruiny kaplicy Michaowskich - miejsce zapomniane - fotoreporta - sierpie 2011 r.". Wan dla zwiedzajcych moe by informacja, e teren dawnego majtku znajduje si nie w samej wsi Zuów, a ok. 1 km przed ni. Jadc szos z Podbrodzia trzeba skrci w prawo w len,  brukowan kamieniem polnym drog. We wsi Zuów moemy zapa autobus do wician, Podbrodzia lub nawet Wilna (prywatne jed kilka razy dziennie). Na pocig nie ma co liczy, poniewa dawna linia kolejowa Podbrodzie - yntupy od wielu lat jest nieczynna, a tory w wikszoci rozebrane. Dawny urok Zuowa oddaje fotografia Jana Buhaka przedstawiajca teren majtku Pisudskich ok. 1935 r. W tym miejscu warto przypomnie legend, dotyczc pobytu cesarza Napoleona w okolicach Powiewiórki i Zuowa w 1812 r., której cz by moe jest prawdziw histori i gdzie pojawia si take przepowiednia dotyczca postaci przyszego Marszaka Polski. W ksice "Zuów wczoraj i dzisiaj", autorstwa Romana Horoszkiewicza i Tadeusza Kubalskiego, wydanej w 1938 r., czytamy: "Kiedy wojska Napoleona ruszyy ju z Wilna, przyszy nagle wieci, e cofanie si Rosjan jest tylko manewrem, bo w okolicach wician zbieraj si wiksze oddziay rosyjskie, zagraajce skrzydu armii francuskiej. Sam wic cesarz Napoleon na czele dwu szwadronów polskich uanów ruszy w wieciaskie, aby sprawdzi istotny stan rzeczy (...) W czasie tego wywiadu, przejedajc okolicami Powiewiórki, zatrzyma si na wzgórzu, z którego dugo oglda pikny, pagórkowaty teren (...) Z tego wzgórza doskonale wida byo i Zuów. Wzrok Napoleona, silny bardzo i intensywnie te wówczas dziaajcy, pozosta tutaj na stae i bka si po okolicy, od czasu do czasu dajc zna o sobie bdnymi ognikami (...) W latach jednak siedemdziesitych (a wic po 1867 r.) zauwaono, e ogniki wicej si ju nie pojawiaj, tak, jakby speniy ju swoje zadanie, znalazszy nowe wcielenie (...)". Wcieleniem tym mia by wedug legendy urodzony wanie w 1867 r. Józef Pisudski - przyszy Marszaek Polski. Wspomniana wyej ksika opisuje take bardzo dokadnie akcj wykupu Zuowa na potrzeby muzeum Marszaka, a take proces projektowania i budowy kompozycji krajobrazowo-architektonicznej w l. 1934-1937. Czytelnik moe tam znale take opisy Zuowa l. 60-tych i 70-tych XIX w., autorstwa samego Marszaka, jego siostry - Zofii Kadenacowej oraz profesora Odona Bujwida. Bdc w okolicach Zuowa i Powiewiórki, warto zada sobie nieco trudu i odwiedzi pooone ok. 2 km na pónocny-zachód od Zuowa, w gbi lasu, malownicze jezioro Piorun (Perūnas), zwane take jeziorem Czerwonym od charakterystycznej rdzawo-czerwonej barwy dna (o duej zawartoci elaza), które zabarwia take na rdzawy kolor wod z jeziorze. Jezioro znane te jest z faktu, i bdc dzieckiem, o mao nie utopi si tu Józef Pisudski - przyszy Marszaek Polski, który lubi przyjeda tu na wycieczki z niedalekiego Zuowa. ód, któr wybra si z kolegami na przejadk po jeziorze, zacza przecieka i szybko ton na samym jego rodku. Jedynie szybka akcja ratunkowa miejscowych rybaków, którzy w por zauwayli zagroenie, zapobiega tragedii, a by moe take przyczynia si do powstania wolnej i niepodlegej Polski w przyszoci. W Zuowie take urodzi si Zygmunt Nagrodzki (1865-1937) - polski dziaacz spoeczno-owiatowy, przed 1914 r. wspóorganizator sieci tajnych polskich bibliotek, wydawca popularnych ksieczek dla ludu w zaoonym przez siebie "Wydawnictwie Ludowym", z zawodu kupiec (wspówaciciel skadu narzdzi rolniczych w Wilnie, firma "Pug"), filantrop zwizany z demokratami wileskimi, pose na Sejm Wileski w 1922 r., autor pamitników i prac naukowych, m.in. "Rola duchowiestwa katolickiego w godzinie prób i cierpie na terenach Litwy i Biaorusi: (1863-1883)". 
 
INNE CIEKAWE MIEJSCA w OKOLICACH PODBRODZIA: z Podbrodzia szos na Malaty udajemy si na pónoc, aby po ok. 9 km dotrze do miejscowoci Orniany (Arnionys). Znajduje si tu zespó paacowo-parkowy z pocz. XIX w
. W XVI wieku majtek by wasnoci Narbuttów, nastpnie Radziwiów i Szwykowskich, a w XVIII w. Massalskich. W k. XVIII w. dobra przeszy w posiadanie Kostrowickich, a w drugiej poowie XIX w. stay si wasnoci Tyszkiewiczów. Ostatnim wacicielem Ornian do 1939 r. by hr. Micha Tyszkiewicz. W l. 30-tych XX w. czsto bywaa tu synna piosenkarka i artystka warszawska Hanka Ordonówna - ona hr. Michaa Tyszkiewicza. Latem 1935 r. w Ornianach mieszka synny wilesko-warszawski poeta Konstanty Ildefons Gaczyski, który wraz z on Natali przyjecha do Ornian na zaproszenie hr. Tyszkiewicza. Poeta napisa tu wówczas kilka wierszy, powstay tu take teksty Gaczyskiego napisane specjalnie dla Hanki Ordonówny. Klasycystyczny paac w Ornianach zbudowany zosta ok. 1800 r. przez ówczesnego waciciela majtku - Michaa Kostrowickiego, podobno wedug projektu synnego architekta wileskiego - Wawrzyca Gucewicza. Wanie na podstawie projektu Gucewicza na przeomie XVIII i XIX w. przebudowano katedr wilesk, nadajc jej zachowany do dzi klasycystyczny wygld. Paac orniaski charakteryzuje si doskonaymi proporcjami, zarówno w elewacji frontowej, jak i tylnej dominuj szerokie, szeciokolumnowe portyki, podtrzymujce trójktne szczyty. Niestety, po II wojnie wiatowej skuto ozdobne fryzy ozdabiajce obie elewacje paacu, jak równie ozdobny kartusz herbowy na frontonie od strony podjazdu. Wewntrz ukad pomieszcze zosta zmieniony po II wojnie wiatowej, pozostaa tylko dua sie. Z zabudowa dworskich uwag zwracaj dwie klasycystyczne parterowe oficyny z pocz. XIX w. o dwunastokolumnowych podcieniach, z których jedna penia funkcje spichlerza. Za paacem rozciga si 10 hektarowy park oraz jezioro Oryna (obecnie Arinas), nad brzegiem którego znale mona sztuczn grot - piwnic - pozostao dawnego zaoenia parkowego. Alej dojazdow do paacu zeszpeciy niestety kwadratowe budynki mieszkalne typu blok-pudeko z l. 70-tych XX w. - pozostao po miejscowym kochozie. Do niedawna w paacu mieciy si szkoa podstawowa oraz poczta, obecnie budynek jest remontowany i stanowi wasno prywatn. We wsi zobaczy mona take koció z l. 30-tych XX w.przebudowany po II wojnie wiatowej. Z Ornian, szos malack udajemy si na pónoc i po 6 km docieramy do wsi Janiszki (Joniškis). Tu przed Janiszkami przekraczamy dawn granic polsko-litewsk, do 1939 r. biegnc pónocn czci jeziora Oryna (obecnie Arinas). Sama miejscowo bya ju po stronie litewskiej. We wrzeniu 1939 r., m.in. w okolicach Janiszek i Ornian, granic polsko-litewsk przekraczay oddziay Wojska Polskiego, cofajce si przed nadchodzc Armi Czerwon, poddajc si internowaniu na Litwie, o czym wspomina Wanda Krystyna Roman w swej ksice "Dziaalno niepodlegociowa onierzy polskich na Litwie i Wileszczynie, wrzesie 1939 r. - czerwiec 1941 r.", np. w dniu 20 wrzenia 1939 r. pod Janiszkami granic polsko-litewsk przekroczya kompania WP wraz z 20 wozami taborowymi. We wsi obejrze mona drewniany koció p.w. w. Jakuba z 1726 r., przebudowany w XIX w. Warto tu zwróci uwag na ozdobny barokowy szczyt dekorowany maymi drewnianymi kolumienkami i zwieczony starym, eliwnym kutym krzyem. Bry kocioa urozmaicaj take dwie czworoboczne wiee oraz szeroki, czterokolumnowy drewniany portyk z trójktnym szczytem przed wejciem. Wyposaenie wntrza wityni pochodzi z XVIII i XIX w. W ssiedztwie kocioa, na pagórku, stoi interesujcy pomnik z 1928 r. Na pomniku umieszczono napisy w jzyku litewskim: "My bez Wilna nie spoczniemy!" i "Ojcze nasz, przyjd królestwo Twoje 1918-1928" oraz herb-supy ksicego rodu Giedyminowiczów. Pomnik ten jest ciekaw pamitk przypominajc ówczesne nastroje panujce w spoeczestwie litewskim oraz stosunek Litwinów do problemu przynalenoci Wilna i Wileszczyzny. Z Janiszek moemy wróci do Podbrodzia nieco inn drog. Wyruszamy sprzed kocioa na poudniowy zachód i na rozwidleniu dróg wybieramy lew, utrzymujc wci ten sam kierunek, wkrótce wchodzimy w las. Po pewnym czasie droga zacznie odchodzi na poudniowy wschód. W ten sposób moemy obej jezioro Oryna od zachodu i poudnia i przy okazji zobaczy mniejsze, lene jeziora, których jest w okolicy kilkanacie. Wariant ten jest najlepszy dla turystów podróujcych rowerami, np. po niecaych 4 km drogi napotykamy kolejne rozwidlenie - mona ruszy na poudnie do Podubinki (Padubingė). W XIX w. i na pocz. XX w. wie naleaa do rodu Tyszkiewiczów z niedalekich Ornian, w 1864 r. miejscowo liczya 45 mieszkaców, a ok. 1880 r. ju 128, dodatkowo, w ssiadujcym ze wsi zacianku szlacheckim, w 3 domach mieszkao 28 osób, w tym czasie w Podubince dziaaa karczma. W 1938 r. wie Podubinka posiadaa 31 domów i 185 mieszkaców, a w ssiadujcym z ni folwarku w 4 domach zamieszkiway 32 osoby. W lesie na pónoc od wsi istniaa gajówka. We wsi zachowaa si czciowo drewniana zabudowa z pocz. XX w., a w niedalekim lesie zlokalizowany jest cmentarz katolicki. W Podubince, na kolejnym rozwidleniu mona wybra kierunek zachodni, aby po ok. 3 km dotrze nad jezioro Dubiskie (obecnie Asveja) - najdusze na Litwie lub ruszy na wschód i po ok. 7 km dotrze do Podbrodzia, po drodze mijajc lene jezioro omiana (Laumena).

Tekst: Jacek Szulski
Copyright © 2009-2018 Jacek Szulski / podbrodzie.info.pl

UWAGA: wyrazy pokolorowane na niebiesko, zielono i brzowo s aktywne - odsyaj do poszczególnych zdj w galeriach - po klikniciu na taki wyraz otwiera si odpowiednie zdjcie z danej galerii.

 

ENGLISH VERSION

Podbrodzie (Pabradė) is situated on crossroad of the former trade roads Wilno (Vilna) - Dyneburg and Uciana - Malaty – wir (Svir) – Polotsk near ejmiana and Dubinka rivers. In the second part of the 15th century the manor house in Podbrodzie has been mentioned. From the end of the 14th century until 1795 Podbrodzie area was a part of the Polish-Lithuanian Commonwealth (Polish-Lithuanian Union). The first owners of the former village were Andrzej and Jerzy Nasiowski. In the 16th century Podbrodzie was belonged to Radziwi noble family – first to prince Józef Radziwi and next to his son – prince Mikoaj Radziwi. According to document signed by the Polish-Lithuanian King Zygmunt August, since 1571 Podbrodzie have been civic rights, which were probably losted in the next century. In 1582 Mikoaj Radziwi was presented Podbrodzie for Jan Szwykowski. In 1664 Polish-Lithuanian King Jan Kazimierz was signed a document-permission for building a new bridge on Dubinka river. In 1672 the next owner of Podbrodzie – Mikoaj Tyzenhauz was built a new inn on the road to Wilno. The next inn was built in 1722 and that building we can see these days. From 1751 to 1756 Podbrodzie was belonged to Franciszek Abramowicz, and between 1756 and 1789 the manor house was owned by Ignacy Massalski – the bishop of Wilno. After 1789 the town has been belonged to Szymon Kossakowski. In 1790 there were 23 houses and inn. In 1792, after the Polish 3rd May Constitution was passed, the wiciany (Sventsiany) District was formed including Podbrodzie. In the same year Russian Army invaded Polish-Lithuanian Commonwealth and in 1794, at the time of the Polish-Russian war (Kociuszko Insurrection), Polish partisans with their commander – prince Ogiski were fighting with Russians Army and organised diversion on that territory. After 3rd partition of Polish-Lithuanian Commonwealth - in 1795 - Podbrodzie was incorporated to Russia – the city was situated on territory of the new Lithuanian-Wilno (Vilna) province, formed in 1801 and changed for Wilno (Vilna) province in 1840. At the time of French-Russian War, in July 1812, the French Army troops were marching by Podbrodzie and from that time came the history-legend about the name of the town. In Polish "Pod" means "under" and "brodzie" means "beard" so total means "under the beard" - when the Napoleon’s soldiers crossed ejmiana (Zheymyana) river in this place, the water reached them till under the beard and that is where the name came from. That time the French marshal Michel Ney stayed in Podbrodzie inn one day and maybe also Napoleon personally, who in the night of 16/17 July 1812 was traveling from Wilno (Vilna) via Podbrodzie to wiciany (Sventsiany). At the time of Polish-Russian war 1831 (November Insurrection) Polish partisans have been fought with Russian Army on that area for example in the Summer of 1831 the division under command of general Henryk Dembiski operated there and won the battle with Russians near Podbrodzie on 17 July 1831. From 1859 until 1939 the right side of the town belonged to counts Tyszkiewicz – Polish noble family. In 1862 the Warsaw-Petersburg railway line was opened – it has been constructed through the wiciany (Sventsiany) District and the railway station was built in Podbrodzie that time. In 1897 Podbrodzie had 28 houses and inn on the right side of ejmiana river and 12 houses, 2 shops, 2 small inns and a synagogue on the left side. At the beginning of 20th century the town was also a known Summer resort. Between 1915 and 1918 that area was under German occupation. In December 1918 the Polish self-defence troop (commanded by captain Matarewicz) was created in this region. Unfortunately on 1st of January 1919 the Bolsheviks entered the town and until Spring 1919, Podbrodzie was under Bolsheviks power. In the Spring of 1919 the Polish Army liberated whole region (Polish Army 5th Legions Infantry Regiment liberated Podbrodzie in May 1919) from Bolsheviks but they attacked again and came back in July 1920 and the Polish Army had to start retreat. Finally this land was liberated from Bolsheviks in the Autumn of 1920  - that time Wilno (Vilna), Oszmiana (Oshmiana) and wiciany (Sventsiany) Districts named Central Lithuania, by Marshal Józef Pisudski order, were under control of the 1st Lithuanian-Belarusian Division under general Lucjan eligowski command and in March 1922 Wilno (Vilna) Province Parliament decided to incorporate that territory to Poland (it was accepted by League of Nations). According to Polish Address Book 2800 inhabitants lived there in 1929. There were catholic chapel (in former orthodox church building) and 2 synagogues - the old wooden synagogue built in 19th century, situated at the beginning of Bojarelska Street. The second one - brick - was newer - built circa 1927-1929 (the rabbi was Ziml Itzik that time). From 1928 to 1930 the new school was built in the town (named the school of the Józef Pisudski - 1st Marshal of Poland - after 1945, until December 2015 children’s home, nowadays closed after liquidation). At the same time many new investigations were doing there for example the People’s House where the culture events have been organized, new clinical centre and also new iron bridge opened in the Summer of 1931. The electrification of the town was done also in the 1930s. All these investigations have been done at the suggestion of Kajetan Ronowski – the Mayor of Podbrodzie from 1928 to 1934 (on 13 August 1928, in Wilno, at the time of 7th Congress of Polish Legions, Kajetan Ronowski gave to Marshal Józef Pisudski the diplome of Honorary Citizenship of Podbrodzie). That time the v-ce Mayor was Józef abu, in November 1934 - Mr Dobratyski - the refugee from Lithuania - started work as a Mayor of Podbrodzie. In 1933 Podbrodzie had about 4000 inhabitants. There were Polish primary school and Jewish prmary school, Jewish bank, power station, pharmacy, two hotels, few restaurants, cake shops, Chaim uniewski’s photo studio and many other small shops. In the 1920s and 1930s the through trains from Warsaw and Wilno (Vilna) have been stopped in Podbrodzie. In the first part of the 1920s in Podbrodzie the Polish Army 4th Cavalry Regiment military school for non-commissioned officers has been worked (in 1922-1924 the regiment headquarter was situated in the town and the machine guns squadron of this regiment had also base here that time) and next the Polish Army 23rd Cavalry Regiment had a base in Podbrodzie  (between circa 1926/1927-1934) and from 1935 to 1939, Polish Army 3rd Regiment of Mounted Artillery had a base there. In 1935 at the suggestion of the Polish officers from the 3rd Regiment of Mounted Artillery the sport club WKS PODBRODZIE was established and in the 1930s the ski marches on route Zuów (Zulov)-Wilno (Vilna) in memory of Marshal of Poland Józef Pisudski have been organized several times. On 27-31 August 1939 because of military mobilization all troops were left Podbrodzie and were transported to Central Poland. At the beginning of the second World War – in September 1939 – 3rd Regiment of Mounted Artillery commanded by colonel Józef Droba has been fought with Germans near ód, Piotrków Trybunalski, in battless near Kozienice and Maciejowice Central Poland as a part of the Wilno Cavalry Brigade. On 17 September 1939 Soviet Union, according to German-Soviet Ribbentrop-Molotov pact, invaded Poland. The Soviet Red Army entered Podbrodzie on 19 September 1939 and started occupation of wiciany (Sventsiany) District. In October 1939 the Wilno (Vilna) region, including Podbrodzie (part of the former Polish Wilno/Vilna voivodship), was illegally annexed by Lithuania - it was the Soviet "gift" for Lithuania and the Lithuanian occupation and lithuanization was started that time (lithuanization of Polish names and surnames, dismissal for Polish teachers and more). In November 1939 the Lithuanian work camp was opened in former Polish army barracks in Podbrodzie. This work camp has been formally operated till Summer 1940 when Lithuania was annexed by Soviet Union. In the camp there were prisoned among others communists and also people named "anti-government elements" - mostly Polish citizens - against the Lithuanian occupation or political opponents. They were prisoned without judgements. The camp guards were 40 persons but that time so many escapes from the camp were happened and the local Polish people tried to help political fugitives. The next change was happened in June 1941 – when the German Army invaded Soviet Union and started occupation of Wilno (Vilna) province with Podbrodzie. On 23 or 24 June 1941, at the railway station, the railmen stopped the last Soviet train which transported from Wilno/Vilna to Soviet Russia the prisoners arrested by Soviet NKVD secret police. As a result of this action many members of Polish Union of Armed Struggle, Polish Army officers and other Polish citizens have been saved. In July 1941, in the forest near Malūno Street, the Nazis murdered 81 local Jews - nowadays there is monument-stony board in killing place. In July 1944 Soviet Army came back and has been occupied that land (as a part of Lithuanian Soviet Republic) more than 45 years, until 1991. At the time of the second World War Polish partisans had been heroic fought with Germans and Soviets in that region – specially famous 5th Brigade of the Polish National Army (Armia Krajowa, named also Polish Home Army) commandered by the captain Zygmunt Szendzielarz “upaszka” – for example in April 1944 the Polish National Army troop commanded by lieutenant Wiktor Wicek "Rakoczy" attacked German train near Podbrodzie and took 24 German prisoners. In the first parf of 1944, the Polish Home Army troop "ejmiana" (later 36th Brigade AK) commanded by lieutenant Witold Kiewlicz "Wujek", was operated on the line Podbrodzie-Korkoyszki-Maguny-Preny-Kiemieliszki (more informations about 36th Brigade AK on the website: akwilno.pl). At the time of the second World War the structure of the nations has been changed there – most of the Jews was murdered by the Nazis between 1941 and 1943 (in Sventsiany and Kemelishki ghettos), after 1945 many Poles has left Podbrodzie and went to Poland formed in new border lines, the Soviets had been arrested some of them – mostly the soldiers from Polish National Army (Armia Krajowa, named also Polish Home Army) – and transported to Siberia camps. From 1944 to 1948 between 5500 and 6500 Poles were left Podbrodzie area and went to start living in new Poland. In period Spring 1945-Spring 1946 the pro-Soviet organization named Union of Polish Patriots arranged and coordinated process of registration and repatriation of Polish citizens from Lithuanian Soviet Republic (mostly from the former Polish Wilno/Vilna voivodship) to new formed Poland. That time circa 35% registered persons (total registered more than 15900 persons) from Podbrodzie area were left to Poland (more than 5500 persons). The next - smaller repatriation was done in 1955-1957. In 1950-1959 Podbrodzie was a capital of new created Podbrodzie District. After liquidation of this district, Podbrodzie came back to wiciany District. Since 1991 Podbrodzie belongs to independent Lithuania and lies in the south of the wiciany (Sventsiany) District. Nowadays Poles are about 29 % inhabitants of wiciany (Sventsiany) District but in the south part of that region in Podbrodzie area they are more than 80%. In 1924 the famous polish painter - prof. Wadyslaw Jackiewicz was born in Podbrodzie – since 1945 he has lived in Poland. In 1975-81 he was a rector of Academy of Art in Sopot. In Obiejucie village near Podbrodzie, the Polish poet, writer, translator, journalist and publicist, working in Wilno region - Wojciech Piotrowicz - was born in 1940. He is an author of poetry volumes: "Nec mergitur" (1992), "Nad zgiek" (1995), prose volumes: "Iga i spowied. Gawdy wileskie" (1998), "Podzwonne sonie" (1998), translations: Jonas Šėla "We dwoje" (1999), editor of collective works: "Jerzy Orda - wilnianin z wyboru" (1999), "W gb i z bliska" (2005).

Nowadays Podbrodzie has about 7000 inhabitants – mostly Poles. There are two secondary schools (Polish-Russian named "ejmiana" and Lithuanian) and until recently children’s home (in building of the former Marshal Pisudski school, children’s home was finally closed in December 2015). The Polish folk ensemble “ejmiana” is also active there. On the former military base area the illegal immigrants centre also exists here. In September 2013 the experimental laboratory of hydrogen researches was opened in the city.

Your sightseeing route you can start from the railway station, built in the 1920s in Polish national architectonic style (mostly classicism and baroque mixed styles - see postcard from circa 1930), after the second World War was rebuilt in neo-classicism style. Near the railway station the orthodox church built in 1910 is situated (from 1915 until 2007 it was a catholic church of the St. Josephat, after the second World War has been still opened and at the end of 2007 came back to Orthodox people of the town). The orthodox church was rebuilt in the 1920s but you can see the original view of the orthodox church on German postcard from circa 1917 in our gallery. There is also a orthodox-catholic cemetery near the church – there are some graves and tombs from the beginning of 20th century, for example the tombstone of Polish soldier sergeant Leon Kowalski from 3rd Regiment of Mounted Artillery died in 1937. From the cemetery you can go towards the center of the city. On your right you have first former Marshal Józef Pisudski’s school building (built in 1930, after 1945, until December 2015 children’s home, nowadays closed after liquidation) and small cemetery of Soviet soldiers and next small side street (before 1939 the Marshal Józef Pisudski Street) where you can see an interesting old wooden villa from the beginning of 20th century in Swiss style. Opposite the villa the old wooden house from the end of 19th century can also be seen. You can back to previous street and after few minutes walk you will stay on the crossroad – on the main street – if you will turn right to Powiewiórka and wiciany side, after few hundreds metres you will see the old Jewish cemetery. From the beginning of 20th century until 1941 the Jews lived in Podbrodzie and they were about 30% of the city inhabitants – most of them were murdered by the Nazis between 1941 an 1943. The students from the 1st Polish-Russian Secondary School take care about that cemetery. The old-wooden synagogue was destroyed probably in 1941-1942 and the new-brick synagogue which was destroyed by the flood in 1956. The war cemetery of the German soldiers died in 1915 and Polish soldiers died in fighting with Bolsheviks in 1919-1920 can also be found nearby. From the cemeteries main street go back to the city center. On the way you can see the Post street, Adama Mickiewicza street and also Bojarele street with interesting wooden buildings from the beginning of 20th century and small catholic cemetery. Through the bridge on ejmiana river you walk to the center of the town. On the right side of Wilna (Lit. Vilniaus) street the former inn built in 18th century was situated – it was the oldest building in the town (the famous place because in 1812, at the time of French-Russian war, the French marshal Michel Ney stayed here with his general staff and probably the emperor Napoleon stopped here at the time of his travel from Wilno/Wilna to wiciany) – after the second World War it has been devastated. In 2009 the part of the roof was burnt and it was ruined in May 2012. Next, in the Autumn of 2013 the north-east walls were also ruined. In 2015 the building vestiges were dismantled and the oldest building in the town finished his existing. In the future the new one is planned in this place but it will be a new reconstruction only. Opposite the place of former inn, nice small wooden house can also be seen. If you will walk next few hundred metres you will come to the small bus station from where you can travel to Wilno (Vilna), wiciany (Sventsiany), Malaty and also to Preny and small villages near the Lithuanian-Belarusian border line. The small Russian Old Believers church is also situated in the town. In 2007 the new catholic church was built in the centre of Podbrodzie and was consecrated by the cardinal Audrys Juozas Bakis on 4 November 2007 The masses are saying in Polish and Lithuanian languages there. 
 
From Podbrodzie you can go south, by the Zabocie village (where the Szulski Polish family lived until 1939 and today there are still the remains of former old buildings) and after 3 km you will come to Korkoyszki (Korkozhishki, Lit. Karkaiškė). The former town, mentioned first in the 15th century was belonged to Dowgirdowicz family that time. In the 16th century Korkoyszki (Korkozhishki) belonged to Niewierowicz, Hlebowicz and Giedroy families. In 1598 the Korkoyszki (Korkozhishki) manor house and church were described first time. In 1600 prince Giedroy sold Korkoyszki (Korkozhishki) for Wojciech Jarczewski. From 1603 to 1842 the town was a catholic church property and since 1842 have belonged to Russian Empire Treasury. In 1812, at the time of Napoleon’s campaign, the estate was demolished and ruined by Russian and French Armies. In 1938 the town had 61 houses and 350 inhabitants lived there. After the second World War many Poles left Korkoyszki (Korkozhishki) and went to Poland formed in new borders. In 1938 the famous Polish actor Zygmunt Malanowicz (known from the films as “Knife in the water” directed by Roman Polanski or “Flies hunting” directed by Andrzej Wajda) was born there. The first church was founded in the 15th century, the next, built in the 16th century was demolished by Russian Army in 1655. The new church founded in the second part of the 17th century was ruined at the end of 18th century. In 1782 the next one was built but burned in 1838 with all archives. In 1840 the next wooden church was built and consecrated (in our gallery you can find the photo of the Korkoyszki old wooden church from circa 1930 made by Wadysaw Piotrowski) and this church, after the new temple was built in the beginning of 20th century, was changed for cemetery chapel and finally knocked down before 1939. Nowadays you can see the church built in 1910-1915 in neo-gothic style (see the project of the church from 1910). After the second World War the church has been closed many years – in the 1980s the painting gallery was activited here. At the beginning of 1990s the church came back to catholics and in 2006-2007 was renovated. The masses are in Polish language. On 1 July 2007 the ceremony of 500 years of Korkoyszki (Korkozhishki) parish was celebrated there with the Wilno (Vilna) bishop Juozas Tunaitis participation. You can see near the church main entrance small memory plaque which reminds (in Polish language) about that ceremony. In April 2012 the next renovation of the church interior was finished and nowadays this church is well-kept and one of the most interesting catholic temples of the whole region. In the interior you can find the main altar from 1930, baptismal font from 1927, carved pews from the beginning of 20th century and remains of the organ found on the church area. Inside the church tower there are two old bells: the bell from 1906 made in Antoni Wodkowski factory in Wgrów and the bell from 1910. The church has also two reliquaries: the reliquary from 1859 with relics of St. Clement, St. Faustin and St. Victoria, sealed by Wilno bishop Adam Stanisaw Krasiski for the church in Balingródek and reliquary from 1920 with relics of St. Justin (or St. Justina) and St. Victoria, blessed in Wilno Cathedral by bishop Józef Matulewicz (blessed Jurgis Matulaitis) for the church in Korkoyszki. Nearby the church you can find a small catholic cemetery, picturesque situated on the hill. Some old Polish graves from the 19th an the beginning of 20th centuries including tombstones of priest Adolf Piotrowski died in 1903, priest Józef Adamkowicz (died in 1886) - the rector of Korkoyszki parish in 1877-1886, Wincenty Rudziski (died in 1920) - the owner of Dolniki estate, Henryk Przemieniecki – the owner of the Boosza (Bolosha) manor house (died in 1877), Jerzy and Karolina Kwinto (died in 1868 and 1856) - the owners of Punanki estate in 19th century can be found there. In the forest between Podbrodzie and Korkoyszki (Korkozhishki) you can find about 70 ancient Pagan burial places (named “kurhan”).

From Korkoyszki (Korkozhishki) you go south-east to Kaczuny (Klatschuny, Lit. Kloiūnai) village where some interesting old wooden houses from the beginning of 20th century can be seen, next through the Orgirdany and Bindrawie villages you go south. You pass the crossroad and the sandy road to Zielony Bór small village and Iga (Pailgio) lake. After next 1,5 km you will come to Maguny (Magūnai). In 1938 the village had 77 houses and 419 inhabitants. During the Soviet times the Adam Mickiewicz kolchoz (kolkhoz) has been worked in Maguny. These days you can see there a small old cemetery from the beginning of 20th century and specially see Polish pirimary school building – the inhabitants of that village are mostly Poles – that was the only one Polish primary school in wiciany (Sventsiany) District (even though the representatives of Polish community are about 29% of all inhabitants in this district and in Maguny community they are more than 80%). Unfortunately, in August 2014, according to the Lithuanian action named "schools optimisation", the Polish primary school in Maguny was finally closed and the school pupils were moved to the other schools, but Lithuanian only. The other form of Polish culture there is a Polish folk ensemble „Magunianka”. An interesting can be information that the famous Polish young generation actor (known from the film "Katy" directed by Andrzej Wajda) - Andrzej Chyra’s ancestors - Maria (de domo Jadziska) and Bolesaw Jurkiewicz were lived in Maguny before the second World War. If you will be in Maguny you can try to find a lonely grave of partisan from Polish National Army (Armia Krajowa) Napoleon Ciuksza “Waligóra” who was killed in the Winter of 1943/1944 near the Cypliszki (Cyplishki, Tsyplishki) village and buried there. From Maguny cemetery go north-east by the arable fields and after 2 km, near the old poplar you will find that grave. In 2007 the grave of Napoleon Ciuksza was renovated. Until 1945 the Cypliszki (Cyplishki, Tsyplishki) village was situated in that place but after the war has been totally demolished by the Soviets. The last signs of the former village are the old tree and lonely partisan’s grave nearby. The Polish deputy – a member of Wilno (Vilna) province parliament in 1922 (decided to incorporate that territory to Poland) – Józef Jachiewicz was born in Cypliszki (Cyplishki, Tsyplishki) and also lived there until 1945. Punanki (Punshanki, Lit. Punionys) – the next village on this sightseeing route is situated not far from Maguny. In 19th century the Punanki estate belonged to Kwinto Polish noble family and before the second World War Punanki (Punshanki) manor house was belonged to Polish general Daniel Konarzewski who in 1920 at the time of Polish-Soviet war, as a commander of the Polish Army, was defended Warsaw. In 1921 he was a commander of Central Lithuania Army and “Bieniakonie” Operation Group in Wilno (Vilna) province. From 1928 he was a Polish defense minister. The Punanki (Punshanki) manor house was burnt after the second World War. Nowadays the tourists on the former Konarzewskis estate area can see a beautiful linden alley, wooden-stone stable from 19th century and a small chapel founded by gen. Konarzewski in 1935 near the Stawiszcze lake (nowadays Punzemis). Gen. Konarzewski died in the same year and was buried there. The general’s wife and a daughter who was shooted herself because of love to the priest were also buried in that place. After the second World War the Punanki (Punshanki) chapel has been devastated (see devastated interior of the chapel and also the chapel crypt catacombs). In July 2010 I was visiting Punanki chapel and saw that the condition of this relic is getting worse. The chapel walls is cracking and dank. I prepared photo documentation about condition of Punanki chapel and sent it with informations to Polish Ministry of Culture and National Heritage. On 29 September 2010 the ministry delegation visited Punanki, made the inspection in that place and left the directions to instal inside the chapel few small glasses in the slits on the walls to check if the slits will be enlarge next months - it was installed month after.  In April 2011 I visited Punanki again and no changes was observable - it looks like the slits dilatation has been stopped. It was good sign for the chapel restoration for the future. I have made a new photo documentation and delivered it to the Polish ministry in May 2011. Recently the Polish Council for the Protection of Memory of Combat and Martyrdom has also started to interest in chapel restoration. Finally the chapel was restored by local government of wiciany/Sventsiany District, who included chapel restoration process in his Strategic Plan of Activity of Sventsiany District Local Government for 2013-2015 as an adaptation of cultural heritage for tourism with a help of European Union program for agricultural communities development. The chapel restoration was started in the Spring of 2013. When I visited this place in July 2013 it was almost finished and it looks that Konarzewski’s chapel was saved. The photos of the chapel of Konarzewski family from 2010 before restoration and from 2013 can be found in our gallery. On 11 November 2013 the ceremony of consecration of renovated chapel was happened in Punanki. The ceremony participants were among others: the representatives of local government of wiciany District, the members of the Association of Poles in Lithuania and local community. The special guests were Mrs Boena Kijewska - the granddaughter of general Konarzewski and the representatives of Wgrów city and district from Poland (more photos from the ceremony in Punanki you can find in our gallery). If you will be in Maguny and Punanki (Punshanki) you can also visit a small village Czerany (Tscherany) named also Czarany (erėnai), which lies approximately 2 km south-west from Maguny. You will find there many traditional wooden houses from 19th and 20th centuries and also some beautiful lakes nearby for example Woksztele lake (Vokshtele, Lit. Vaukštelis) and also Rakowina lake (Kriauklė) near the Maguny-Czerany road – good for a rest.

Continue your trip and come to Balingródek (Balingradas), picturesque situated in deep forest on the Wilia (Vilia) riverside. At the beginning of 19th century Balingródek belonged to Baliski noble family and that time the uniate church was founded. In 1825 the first catholic church was built and can be seen these days. In the 19th century the church has been restored several times. In 1857 count Konstanty Tyszkiewicz, at the time of his journey-cruise on the Wilia (Vilia) river, was visited Balingródek and described the town in his book “The riversides of Vilia”. After the November Insurrection 1863 the church has been closed and devastated many years. In the 1920s the church was restored (with a help from the owner of Punany estate - Piotr Stabrowski) and in 1928 consecrated by the Wilno bishop Romuald Jabrzykowski. That time the church choir was conducted by Henryk Miller - an organist (after Soviet invasion of Poland 17th September 1939, he was deported to Russia where he probably died in 1941) and the rectors of parish were: Kajetan Sufranowicz (1928-1935), Antoni Kohutnicki (1935), Józef Król (1935-1936), Kazimierz Mitko (1936-?). In circa 1926 the wooden People’s House was also built there. After the second World War the church has been still opened. The masses are saying in Polish now. At the time of the first World War – in the Autumn of 1915 the Vilia riverside was a line of the German-Russian front, and near the Balingródek the battles were happened. Nowadays you can see the memorial of the German soldiers who died here that time. On the cemetery near the church the graves of Polish partisans from the Polish National Army (Armia Krajowa) can also be found for example the tombstone on the grave of Henryk Woodko – the soldier from the 1st Wilno Brigade of Polish Home Army (commanded by the lieutenant Czesaw Grombczewski “Jurand”) who was killed nearby in the battle with Germans on 22 Aprill 1944. At the time of the second World War in the surrounding forests the Polish partisans have been fought with Germans and Soviets – specially famous 5th Brigade of the Polish Home Army (Armia Krajowa) commanded by the captain Zygmunt Szendzielarz “upaszka”. Among others in Aprill 1944 the 5th Brigade was concentrated here before attack on German train on the Podbrodzie-yntupy (Lyntupy) railroad and after fighting in Janiszki (Yanishki). On 4 July 1944 the battle between Polish National Army (Polish Home Army) 4th Brigade “Narocz” (commanded by the lieutenant Longin Wojciechowski „Ronin”) and German troop was happened near Czerany 2 km north-west from Balingródek. According to “Ostra Brama” Polish Military Operation orders the troops of the Polish National Army 4th Brigade were marched to Wilno (Vilna) that day and were tried to liberate the city before the Soviet Red Army will come. On that cemetery the Polish professor of University of Pozna and Warsaw University of Life Sciences - Ryszard Biehler (1875-1945) - was buried in 1945. Before 1939 he was an owner of Porzecze estate near Punany. In 1944 he was arrested by Soviets and died soon. In 2015 the grave of prof. Biehler was discovered and renovated by the Polish scientists from University of Life Sciences in Pozna, who installed memory plaque. You can also travel to Balingródek directly from Wilno (Vilna) because near the village the new bridge on the Wilia (Vilia) river was built in 2005. You back to Punanki (Punshanki) where you turn on south-east and after approximately 3 km you will come to Borejszuny (Boreishuny) named also Barejszuny (Bareišiūnai) village, picturesque situated between the lakes on the hills. Some nice traditional wooden houses have been saved there. If you will go south-west after few kilometres you can come to Wilia (Vilia) riverside and then through the overhanging bridge come to Bujwidze town. Not far from Barejszuny (Bareishuny) lies Karockie (Karackiai) lake, which might be considered to be most beautiful in Podbrodzie vicinity. In the Summer the people from neighbouring villages spend their free time here. The lake is surrounded by the beautiful forests – it is so paceful and relaxing place.
 
From the lake side the trip leads north by the meadows and arable fields to Preny village, situated near the Lithuanian-Belarusian border on Booszanka (Boloshanka) riverside. The beginnings of the village are in the 18th century - that time Preny belonged to Brzostowski Polish noble family (coat of arms Strzemi, the last owner - count Micha Brzostowski was mentioned in 1795), after Third Partition of Poland (1795) and next in the 19th century Preny belonged to Russian Empire treasury - that time the Preny’s inn was established. At the end of the 19th century the part of the village including inn was burned. The wooden cross stands in the former center of the village. At the time of January Uprising 1863 - in the Spring and Summer of 1863 - Polish partisans from the group commanded by Gustaw Czechowicz have been crossed the Wilia (Vilia) river near Preny. According to Russian return of population from 1873 there were lived 114 inhabitants. Before 1914, when the wiciany (Sventsiany) District including Preny belonged to Russian Empire territory, the illegal secret Polish school has been worked in the village – the people from Preny provided for a Polish teacher who was coming from Wilno (Vilna). Before 1939 the village belonged to Kiemieliszki (Kemelishki) parish, situated in wiciany (Sventsiany) District Wilno (Vilna) voivodship Eastern Poland. In 1938 Preny had 85 houses 442 inhabitants lived there. The Polish primary school has been also worked here before 1939. After the Second World War Kiemieliszki (Kemelishki) parish was divided by the Belarusian and Lithuanian Soviet republics border line and Preny has been stayed on Lithuanian side. Some interesting traditional wooden houses have been saved there – specially the one house built in 1931, situated near the school building. In the 19th and frst part of 20th centuries the watermill worked on Booszanka (Boloshanka) river and belonged to Wsowicz family – it was demolished after 1945. Most of the houses are new built in the 1970s. Tere are also two shops, medical point and small library. Unfortunately the primary school, kindergarten and culture house which have been opened and activited many years until 1990s, were closed down at the beginning of 21st century. During the Soviet times the "Ilitsh Commandments" kolchoz (kolkhoz), established in 1949, has been worked there – now is totally demolished and ruined - until 1991 the Lenin’s profile medallion on the stone in front of the kolkhoz direction was reminded Soviet times but after it was dismantled. In the south part of the village the old catholic cemetery from 19th century can be seen. There is also pre-Christian mound – an archaelogical monument of the ancient times named Wierszupka (Vershupka) or Wirszupka (Lit. "virš upės" – it means: on the riverside), – the most interesting place in Preny, situated in south part of the village on the high Wilia (Vilia) riverside. The mound has approximately 40 m length, and 10 m width. According to local legend the old church has been situated there but ones slumped underground. Sometimes at midnight the bells ringing can be heard in that place. There is a magnificent view of the Wilia (Vilia) river and also of beautiful forests on Belarusian side – the river is the border line on that stretch. In 1978, at the time of the archaeological researches some clay articles from ancient times have been found in Wierszupka (Vershupka). On Belarusian side 5 km east from Preny the Kiemieliszki (Kemelishki) town is situated, unfortunately it is immpossible to include Kiemieliszki (Kemelishki) in that trip because the Preny border point is closed actually. If you want to visit Kiemieliszki (Kemelishki) church you have to back to Wilno (Vilna) and after through the Kotlovka border point you can come to Belarus and also visit some towns and villages there including Kiemieliszki (Kemelishki).
From Preny the road leads north-east along the border line. On the left the old orchards can be seen – that is the former Skajstaszyle (Skaistashile, Lit. Skaistašilis) village, which was totally demolished by the Soviets after the second World War because of the people from that village did not want to access to kolchoz (kolkhoz). In October 1944, near Skajstaszyle, the battle between Polish Home Army (Armia Krajowa) soldiers group and Soviet NKVD troop was happened. In the battle the four Polish partisans with names: Alochno, Wierzbicki, Fiodorowicz, Pietrusewicz, have been killed there. The vicinity of Skajstaszyle (Skaistashile) is known because of peat output and peat fields. There is also picturesque Skajsztaszyle lake (Skaistashile, Skaistašilė, former Dziatowina or Dzicio lake) surrounded by the swamps. Back to the main road and soon you come to Andrukiace village named also Andrukace (Andrukyantsy, Lit. Andriukėnai). You can see there some old wooden traditional houses – the fist one on the left is the oldest – built in 19th century. Most of inhabitants are Poles – the name of some of them is Andrukianiec. The watch-tower of the Lithuanian border guard is also situated nearby. You continue the trip and on the left the small village Weble (Vebliai) is observable – few interesting traditional wooden houses from the end of 19th and the beginning of 20th centuries have been saved there. On the next the road lies through the forest few kilometres – halfway on the right side the former Boosza (Bolosha) manor house area can be seen afar. Unfortunately you can not visit that place because it is behind the border, on Belarusian side. In the 18th century Boosza (Bolosha) was belonged to Pakosz family, next to Przesiecki family. In the 19th century Boosza belonged to Koszczyc family and from circa 1831 probably until the first World War to Przemieniecki noble family (coat of arms Drzewica). In 1786-1808, the member of this family - Nikodem Przemieniecki (1740-1808, ennoblement in 1790, confirmed by Grodno Seym in 1793) - was a Mayor of Wilno/Vilna city and probably one of his sons - Antoni or Benedykt - was bought the Boosza estate. The grandson of Nikodem Przemieniecki - also Nikodem (1808-1859, son of Benedykt) was confirmed nobility in 1833 and noticed it in books of Wilno guberniya nobility. In the beginning of 20th century the estate was divided for Stara Boosza and Nowa Boosza and this part was the Uszacki family property until 1939. The manor house was demolished after the second World War, the former ice house and park vestiges have been saved only. On the Lithuanian side you can find a lonely granite tombstone of Nikodem Przemieniecki – the owner of Boosza (Bolosha) in 19th century (died in 1859) and also his wife – Emilia (died in 1847). Near the tombstone you can find the iron broken cross which was installed on the top of the monument in the past. In the 18th century the wooden chapel was built here by Kazimierz Pakosz, dismantled probably at the beginning of 20th century. In the 1920s and 1930s the watermill worked in Boosza (Bolosha) and belonged to Wsowicz family. At the time of the second World War the Polish partisans troops from the Polish National Army (Armia Krajowa, named also Polish Home Army) have been operated nearby for example in April 1944 the 4th and 5th Polish Home Army Brigades attacked German requisition troops which plundered villages in vicinity. Go back to main road and after short time come to Dolniki small village, situated near the Booszanka riverside - on the Lithuanian-Belarusian border line. At the beginning of 20th century and in the interwar period Dolniki belonged to Rudziski noble family. The Dolniki wooden manor house built circa 1850 was demolished by the Soviets in the 1960s. – it was surrounded by the small park and an orchard. Nowadays you can see the remainders only – the old oak and few old lindens on the road to Gasparyszki (Gasparishki). In the shadow of the trees the wooden cross was established and consecrated in 1999. In 2018, because of worsening condition, it was changed for new iron cross founded by Piotr Pietkiewicz and created by local backsmith artist Tadeusz Szadzianiec. There are also small benches where you can have a rest and admire a beautiful view of the meadows. On 17 August 2018, in the village, the new cross concecration by the rector of Podbrodzie parish - priest dr Wodzimierz Soowiej - was happened. The next part of the trip leads through the mixed forests – it is a wetland with swamps named “rojsty” - a good place for hunters and specially for bird-watchers and nature-watchers – many species of birds and also wolfs, stags, elks, foxes, otters exist there – beavers dams can be found on a small forest-rivers. The road leads next 5 km through the uninhabited surroundings. The next village which you visit is Gasparyszki named also Gasperyszki (Gasparishki, Lit. Gaspariškiai). In the 19th century the manor house belonged to Bortkiewicz family. At the time of January Uprising 1863 the owner of Gasparyszki (Gasparishki) – Edward Bortkiewicz joined in insurgents and since January until April 1863 has fought against Russians in partisans group and the Polish partisans have been stayed here several times. In April 1863 Bortkiewicz was arrested and next prisoned in Siberia work camp. Since 1863 Gasparyszki (Gasparishki) has belonged to Russian Treasury. Before 1939 there was a primary school. After 1945 many Poles from Gasparyszki (Gasparishki) went to Poland formed in new border lines. Nowadays we can still see some interesting wooden houses from the beginning of 20th century including old wooden granary near the road to Dolniki. There is not so far (2 km) from Gasparyszki (Gasparishki) to Skirlany village. At the end of the 18th century Skirlany belonged to Soroko (Soroka) family and after until 1939 to Poaryski family. In the village you can find the former estate area - right side of the wooden manor house (left side was demolished after 1945) from the beginning of 20th century and 50 m south more the 100-years old wooden house - probably one of the oldest  in the region. In fact the condition of this old house is getting worse so it is probably the last moment to see it. The beautiful old maple alley leads up from the road from Gasparyszki and wooden cross to the manor. Nearby in Zaciszki village (Zatsishki) an interesting memorial-shrine built in 1922 by Antoni Jurgielaniec from Podbrodzie can be seen. Near Zaciszki you can watch the beautiful landscape views, for example view of Korkoyszki. From Zaciszki you have to come back to Gasparyszki and about 500 m before the village turn north and go 2 km to Powiewiórka (Povieviorka) village (Pavoverė), which lies on Podbrodzie-wiciany (Sventsiany) road. In the 18th century Powiewiórka (Povieviorka) belonged to Soroka (Soroko) family and named Sorokpol that time. In 1938 Powiewiórka had 26 houses and 149 inhabitants and Sorokpol estate had 4 houses with 45 inhabitants. The primary school was active there that time. The most interesting historical building there is the church of St. Casimir founded circa 1774. On 15 December 1867 the later first Marshal of Poland – Józef Pisudski was dubbed here. The original font from 18th century has been saved there. The interesting board in memory of Marshal Józef Pisudski, founded by the Mackiewicz family in the 1930s, can be also seen in the interior. Inside the church you can also see main altar created in neo-gothic style in 19th century, the paints “St. Anthony” and “St. Francis”, small wooden pulpit from 19th century and also small organ made in the same time. The brick gate from 19th century and bell-tower built in 1875 with three bells from 18th century can also be found near the church. In 2009-2010 the church and bell-tower roofs were renovated - effect of Polish campaign "widnica city for Powiewiórka". There are also some traditional wooden houses from 19th century in the village. An interesting detail can be a fact that a part of the inhabitants are Russian Old Believers. In the 17th century the Old Believers did not accept patriarch Nikon’s reforms and missed outthe Orthodox church – they had to leave Russia because of that and settled down in the former Grand Duchy of Lithuania. They have been stood out because of that they have never smoked, drunk, they have never been in armed forces and also had a long beard and never shaved. They haven’t been used machines for work – only a traditional implements. Nowadays in Powiewiórka (Povieviorka) the border guard headquarter is situated and controlled the Lithuanian-Belarusian border in that region. You can go by bus from Powiewiórka (Povieviorka) to Podbrodzie or go south-east and through the interesting old villages Szymonowo (Shimonovo, Simanavas), Piorki (Piorkos) near the Piorki lake where you can see traditional wooden houses from the beginning of 20th century, Okolonia (Akolionija) and Wincentowo (Vincentavas) to Zuów (Zulov, Lit. Zalavas) which is stuated nearby (10 km east from Powiewiórka). In the first part of the 19th century Zuów (Zulov) belonged to Michaowski noble family. In 1856 the estate was inherited by Maria Billewiczówna and started belong to Billewicz family. From 1863 to 1882 belonged to Pisudski noble family (after marriage of Maria Bilewiczówna and Józef Wincenty Pisudski - the parents of later Polish Marshal Józef Pisudski). In 1874 the wooden manor house was burnt. In 1863 at the time of January Uprising the Polish partisans have been stayed in estate several times and the first partisans group in wieciany/Sventsiany District was created here. In 1867 the later First Marshal of Poland – Józef Pisudski was born there (died in 1935) the same as his brothers: Bronisaw Pilsudski – the famous ethnographer (born in 1866 and died in 1918 in Paris), after the attack on Russian Tsar Alexander III was arrested and has been lived in Siberia over 15 years and researched primitive tribes which were also living there that time, Jan Pisudski (born in 1876 and died in 1950 in London) - lawyer - in 1922 the member of Wilno (Vilna) Province Parliament, before 1939 also the member and Marshal of Polish Parliament, minister of Polish Treasury and chairman of Polish State Bank (more informations about Jan Pisudski in our gallery "Znani i zasueni obywatele powiatu wiciaskiego" / "Noted and meritorious citizens of wiciany District") and Adam Pisudski (born in 1869 and died in 1935) - before 1939 the President of Wilno (Vilna) city and Polish Parliament senator. At the end of the 19th and the beginning of 20th centuries Zuów (Zulov) belonged to Russians – first to merchant Klimov from Riga and next to Russian general Kuronosov. In 1933 Polish Army bought a part of the former manor house area and donated it for Marshal Pisudski. In 1936-1937 the composition – architectonic complex in memory of Marshal Pisudski, designed by prof. Romuald Gutt was realized there. In October 1937 the President of Poland Ignacy Mocicki was planted an oak in memory of Józef Pisudski, which you can see these days. On our website you can find the photos of the ceremony of oak planting by President Mocicki in 1937 and postcard from 1937 with former mansion annex built in 1818. After 1945 the Soviets destroyed the complex and it has been started partly restored and organised since 1993. The local Poles take care about the tree and sometimes in Polish public holidays – mostly on Independent Day 11 November local Poles and also the officers from Polish Embassy in Wilno (Vilna) bring flowers here. In November 2005 the new monument in memory of Marshal Pisudski was exposed. In next years the Association of Poles in Lithuania has been straightened more than 4-hectare area around the Marshal Pisudski’s Oak and nowadays, with a help of Polish Association "Polish Community" ("Wspólnota Polska"), they have organized a whip round for revitalization this place and Marshal Pisudski’s historical park creation including Memorial Alley with steles and oaks in memory of the persons and historical events important for Polish history. In April 2017, in Zuów, on the private property area near the former Pisudski family estate area, Lithuanian enthusiasts of the region history built a monument in memory of Bronisaw and Józef Pisudski brothers, in Lithuanian language. There is also historical wooden house – former mansion annex built in 1818 and the ruins of the granary-smoke-house from 1872. Until 1939 the primary school has been worked in Zuów (Zulov). Before 1939 on the former Pisudski’s estate area was an old cross in memory of Polish January Insurrection 1863 - destroyed probably after the second World War. After the second World War the railway station built in 1936-1937 was also destroyed (nowadays you can see only the remains of pre-War railway station tile floor). Near the former railway station area you can find the remains of the former Michaowski family burial chapel built in 1831 (see the photo of the chapel pre 1939), after the second World War has been devastated several times (see the photo of Michaowski family chapel in 1971) and finally totally demolished. Nowadays the parts of the walls of former Michaowski family burial chapel looks like a small hill - nobody comes here - this place was completely forgotten. The photos which show acutal condition of this relic you can find in our gallery:"Zuów - ruiny kaplicy Michaowskich - miejsce zapomniane - fotoreporta - sierpie 2011 r. (Zuów - the ruins of Michaowski family chapel - forgotten place - photo-report - August 2011)". In Zuów (Zulov) village you can catch the bus to wiciany (Sventsiany), Podbrodzie and Wilno (Vilna) too. If you have much time you can try to find 2 km north-west from Zuów, beautiful forest lake named Piorun (Perūnas) lake named also Red lake because of red colour of lake ground and it is also known as a place, where Józef Pisudski, as a child drowned and local fishermans saved his life and probably went far towards Polish independence in the future. In Zuów - Zygmunt Nagrodzki (1865-1937) - Polish socio-educational activist and philanthropist - was also born, pre 1914 he has organized Polish secret schools in wiciany/Sventsiany and Wilno/Vilna Districts and also some Polish secret libraries (it was prohibited in Russian Empire that time). He was also an editor of popular books for Wilno province communities in his private publishing house. In 1922 he was a deputy to Wilno/Vilna Province Parliament, an author of memories and academic works.

OTHER INTERESTING PLACES TO SEE NEARBY PODBRODZIE: You can go north from Podbrodzie and after 9 km you come to Orniany (Arnionys) where you can see an interesting palace complex from the beginning of 19th century. In the 16th and 17th centuries Orniany was belonged to Narbutt and next to Radziwi and Szwykowski noble families. In the 18th century the mansion house was owned by Massalski and after Kostrowicki noble families. From the second part of the 19th century until 1939 Orniany belonged to counts Tyszkiewicz. The last owner was count Micha Tyszkiewicz. In the 1930s Polish famous singer and actress Hanka Ordonówna as a count Tyszkiewicz’s wife has been visited Orniany many times. In the Summer of 1935 Polish famous poet Konstanty Ildefons Gaczyski was also visited Orniany – he was writing some poems that time. The palace in Orniany was built circa 1800 in classicism style by Michal Kostrowicki and it was designed probably by the famous Wilno (Vilna) architect – Wawrzyniec Gucewicz (who also rebuilt the Vilna Cathedral). Near the palace the mansion annex and former granary built in classicism style can be also found. The palace is surrounded by the beautiful 10 hectares park and partly Oryna lake (Lit. Arinas). The road leads north from Orniany and after approximately 6 km you come to Janiszki (Yanishki, Lit. Joniškis) village. Before Janiszki (Yanishki) you cross the former Polish-Lithuanian border line – until 1939 situated on the north side of the Oryna lake. In September 1939 when the Soviet Red Army invaded Poland the Polish Army troops were crossing the border line in that place. In Janiszki (Yanishki) you can visit a wooden St. Jacob’s church founded in 1726 and rebuilt in the 19th century. The interior’s equipment was created in the 18th and 19th centuries. From Janiszki (Yanishki) you can go back to Podbrodzie by different way. You can go south-west from the centre of the village and on the nearest crossroad turn left and go south east through the forest – round the Oryna lake – the smaller nice forest-lakes can also be seen on that sightseeing route for exmple a charming omiana lake (Laumena) or some nice wooden villages like Podubinka too. Podubinka in 19th century and beginning of 20th century belonged to Tyszkiewicz noble family from Orniany. In 1864 the village had 45 inhabitants and circa 1880 the number was 128. Additionally, in a small estate (3 houses) nearby, lived 28 persons that time. There was also inn and forester’s lodge. In 1938 Podubinka had 31 houses and 185 inhabitants and in the estate lived 32 persons in 4 houses. Nowadays you can see there some wooden houses from the beginning of 20th century and catholic cemetery in the forest.  If you will travel by the Janiszki (Yanishki) and Podubinka vicinity you can not forget to visit the beautiful Asveja lake (before 1939 Dubiskie) – the longest lake in Lithuania.This part of the trip is better for cyclists but can be also for travel by walk of course.
 
Text: Jacek Szulski
Copyright © 2009-2018 Jacek Szulski / podbrodzie.info.pl

NOTE: words in blue, green and brown colours are active – if you will click on these words you will open the photos from galleries.

 

 



 

Materiay, zamieszczone na stronie podbrodzie.info.pl s chronione prawem autorskim. Kopiowanie i rozpowszechnianie bez pisemnej zgody autorów i wacicieli jest zabronione.

The contents of podbrodzie.info.pl website are protected by copyright law.
Copying and distribution without authors and owners permission prohibited.


Dėmesio: podbrodzie.info.pl tinklalapio mediag kopijuoti ir platinti be raštiško nuotraukų autorių ir savininkų sutikimo draudiama.


Copyright
© 2009-2018 Jacek Szulski / podbrodzie.info.pl